Алтын ашыҡ

Борон булған, ти, бер бабай менән бер әбей. Ҡарт көндәрендә булған, ти, уларҙың бер улдары. Атаһы уға алтын ашыҡ биргән, ти. Малай гел генә шул ашығы менән уйнай торған булған. Уйында бер кемде лә өҫтөн сығармаған.

Бер ваҡыт малайҙың атаһы үҙtнең мал-тыуарын күлгә һуғарырға алып барған. Ә малдары һыуға яҡын да килмәйҙәр икән бының, ҡойроҡтарын сәнсеп, тыпырсына баҫып тик торалар, ти. Бабай ҡараһа, бер әбей күл ситендәге бер һарыҡты муйынынан тотоп, һыуға алып инеп китеп бара, ти. Был убырлы ҡарсыҡ икән. Бабай был ҡарсыҡҡа:

– Ебәр минең һарығымды!– тип ҡысҡырған.

– Үҙендәге берҙән-бер нәмәне миңә бирһәң, һарығыңды ебәрәм,– тигән ҡарсыҡ.

– Бер көтөү һарыҡ бирәм, тик ошо һарығымды ғына ебәр! – тип инәлгән бабай.

Убырлы ҡарсыҡ һарыҡты ебәрмәгән. Бабай үҙендәге берҙән-бер нәмәне бирергә риза булған. Ҡарсыҡ шунан һуң ғына һарыҡты ҡулынан ысҡындырған, ти.

Убырлы ҡарсыҡ килеп, үҙе теләгән берҙән-бер нәмәне алып китмәҫ борон бабай, йәйләүҙе ташлап, йәһәт кенә икенсе ергә күсенеп киткән. Киткәндә, улының алтын ашығын көлгә күмеп ҡалдырған, ти.

Икенсе йәйләүгә килеп еткәс, улы:

– Атай, минең алтын ашығым ҡайҙа? – тип һорай икән. Атаһы:

– Әсәңдән һора,– тигән.

Әсәһе алтын ашыҡтың иҫке йәйләүҙә көлгә күмелеп ҡалдырылыуын әйткән. Малай, алтын ашыҡты барып алмаҡ булып, атаһынан ат һораған. Атаһы: «Аттар араһына бар ҙа югәнеңде шалтырат, ҡайһыһы боролоп ҡараһа, шуға атланып китерһең»,– тигән. Малай барып, югәнен шалтыратһа, насар ғына бер ат боролоп ҡараған. Атланып, теҙгенен ҡаҡһа, был бик яҡшы атҡа әйләнгән. Малай сабып китеп тә барған.

Барһа, бер әбей уның алтын ашығы менән уйнап ята, ти. Малай:

– Әбей, бир әле бында минең алтын ашыҡты! – тигән.

Убырлы ҡарсыҡ:

Балаҡайым, билем бик ауырта шул, үҙең төшөп кенә ал инде,– тигән була икән.

Шул ваҡыт ат ҡарсыҡтың ҡулынан алтын ашыҡты ауыҙы менән тартып ала ла сабып китеп тә бара.Убырлы ҡарсыҡ ергә лас иттереп бер төкөрһә – эт була бер ҡаҡырһа – килеһап була. Эткә атланып, ҡулына киле-һабын тотоп, малайҙы баҫтыра киткән. Бара торгас, убырлы ҡарсыҡтың эте ҙур бер ҡола атҡа әйләнә. Былар малайҙың артынан ҡалмайҙар, әммә ҡыуып өтә алмайҙар. Убырлы ҡарсыҡтың аты малайҙың атына:

– Ҡола ҡустым, көтһәңсе, аяҡтарым бик талды! – тип кешнәй икән.

Малайҙың аты:

– Ҡола ағайым, аяҡтарың талды тип, көтөп торор хәлем юҡ!– тип яуап бирә икән.

Убырлы ҡарсыҡ эй ҡыуған, эй ҡыуған, килен етә алмаған. Шунан ул асыуынан атланып килгән атын тотоп ашаған, ти. Бара торғас, алтын ашыҡлы малайҙың да аты туҡтаған.

– Хәлдән тайҙым, бара алмайым, һин анау ағасҡа менеп ултыр инде! – тигән дә үҙе һыуға сумған.

Бына убырлы ҡарсыҡ малай менгән ағас төбөнә килеп етә. Бер төкөрә – ҡайраҡ була, бер ҡаҡыра – балта була. Алтын ашыҡлы малай ултырған ағасты йырлай-йырлай ҡырҡырға тотона. Яртыһын ҡырҡҡас, янына бер төлкө килеп:

– Эй, әбей, бир балтаңды, үҙем ҡырҡып бирәйем!– ти.

Убырлы ҡарсыҡ төлкөгә балтаһын бирә лә үҙе ятып йоҡлай. Ул йоҡлаған арала төлкө балта менән ҡайраҡты һыуға ырғыта ла ағастың ҡырҡылған урынын ялап ҡуя, ағас, элеккесә, төп-төҙөк булып китә.

Убырлы ҡарсыҡ, йоҡоһонан тороп, ағастың төбөн ҡараһа: «Был ни хәл?» – тип иҫе китә. Тағы бер төкөрә – ҡайраҡ була, йәнә бер ҡаҡыра – балта була. Ағасты ҡырҡырға тотона. Яртыһын ҡырҡҡас, тағы бер төлкө килеп:

– Эй, әбей, бир балтаңды, үҙем ҡырҡып бирәйем! – ти. Убырлы ҡарсыҡ:

– Юҡ инде, хәҙер балтамды бирмәйем: әле генә бер төлкө мине алдап ҡасты! – ти.

– Мин алдамайым,– ти төлкө.– Теге төлкө ниндәй ине? Ҡыҙыл түгел инеме? – тип һорашҡан була.

Убырлы ҡарсыҡ төлкөгә балтаһын бирә лә үҙе ятып йоҡлай. Ул йоҡлаған арала төлкө балта менән ҡайраҡты һыуға ырғыта ла ағастың ҡырҡылған урынын ялап ҡуя, ағас, элеккесә, төп-төҙөк булын китә.

Убырлы ҡарсыҡ, урынынан тороп, ағастың төбөн ҡараһа: «Был ни хәл?» – тип иҫе китә. Тағы бер төкөрә – ҡайраҡ була, йәнә бер ҡаҡыра – балта була. Ағасты ҡырҡырға тотона. Яртыһын ҡырҡҡас, тағы бер төлкө килеп:

– Эй, әбей, бир балтаңды, үҙем ҡырҡып бирәйем!– ти. Убырлы ҡарсыҡ:

– Юҡ инде, хәҙер балтамды бирмәйем! Икәүегеҙ алдап киткәне етмәгән, хәҙер өсөнсөгөҙ килгән икән! – ти.– Ул төлкөләр ниндәй ине һуң?— тип һорашҡан була төлкө.

– Береһе ҡара, береһе ҡыҙыл ине,– ти убырлы ҡарсыҡ. – Ә мин бөтөнләй икенсе төҫлө ләбаһа – ҡара ла түгел, ҡыҙыл да түгел, ә аҡмын. Минең тышым да аҡ, эсем дә аҡ, те геләр һымаҡ яуызлыҡ уйлап йөрөмәйем!– ти төлкө.

Убырлы ҡарсыҡ төлкөгә балтаһын бирә лә үҙе ятып йоҡлай. Ул йоҡлаған арала төлкө балта менән ҡайраҡты һыуға ырғыта, ағастың ҡырҡылган урынын ялап ҡуя, ағас, элеккесә, төп-төҙөк булып китә.

Убырлы ҡарсыҡ урынынан тороп, ағастың төбөн ҡараһа: «Был ни хәл?»– тип иҫе китә. .Асыуланып, бер төкөрә – ҡайраҡ була, бер ҡаҡыра – балта була. Ағасты ҡырҡырға тотона.

Был ағастың башында ултырған алтын ашыҡлы малай янына бер ҡарға осоп килә лә:

– Аҡҡолаҡ менән Һаҡҡолаҡ Һиңә сәләм әйттеләр!– ти.

Алтын ашыҡлы малай ҡарғаға:

– Аҡҡоллағым менән Һаҡҡолағым хәҙер үк бында килһен дәр, барып әйт шуны! ти. Ҡарға:

Юҡ, барып әйтмәйем, убыр үлтерһен әйҙә үҙеңде: миңә бер ҡалаҡ булһа ла ҡаның ҡалыр!– ти.

Ҡарға китеүгә бер турғай килеп ҡуна. Ул да:

– Аҡҡолаҡ менән Һаҡҡолаҡ һиңә сәләм әйттеләр!– ти. Алтын ашыҡлы малай турғайға:

– Аҡҡолағым менән Һаҡҡолағым хәҙер үк бында килһендәр. Барып әйтсе шуны!– ти.

– Күрһәм, әйтермен!– ти ҙә турғай пыр-р итеп осоп китә.

Убырлы ҡарсыҡ алтын ашыҡлы малайҙың Аҡҡолаҡ менән Һаҡҡолаҡ исемле эттәренең ҡолағына ҡурғаш ҡойоп киткән икән. Турғай ана шул ҡурғашты суҡып алған.

Бер ваҡыт юлда саң күтәрелеп китә. Убырлы ҡарсыҡ быны күреп, ағас башындағы малайҙан:

– Эй, улым, юлда ниндәй саң ул?– тип һорай. – Һиңә шатлыҡ, миңә ҡайғы килә. Ана шуларҙан күтәрелгән саң ул!– тигән була малай.

Йән фарман сабып, саң туҙҙырып килгән Аҡҡолаҡ менән Һаҡҡолаҡ ағас төбөнә килеп туҡтайҙар. Убырлы ҡарсыҡ бал таһын һыуға ташлай, уның артынан үҙе лә сума. Аҡҡолаҡ ме нән Һаҡҡолаҡ малайға: «Беҙ убырҙы үлтерһәк, һыу өҫтөнә ҡара ҡан сығыр, убыр беҙҙе үлтерһә – ҡыҙыл ҡан сығыр»,–тип һыуға сумалар.

Бер аҙ ҡарап торғандан Һуң, һыу өҫгөнә ҡыҙыл ҡан сыҡ ҡанын күреп, малай илап ебәрҙе, ти. Тағы әҙерәктән ҡара ҡан сыҡҡас, малай шатлығынан көлөп ебәрҙе, ти.

Аҡҡолаҡ менән һаҡҡолаҡ, убырлы ҡарсыҡты үлтереп, һыуҙан сығалар. Убыр береһенең ҡолағын өҙөп алған икән – ҡыҙыл ҡан сығыу шунан булған. Эттәр артынса һыуҙан алтын ашыҡлы малайҙың аты ла килеп сыҡҡан. Малай уға атланған да ата-әсәһе янына ҡайтып киткән, ти.

Алтын сәсле егет

Борон заманда булған, ти, бер батша. Уның бер һаҙлығы булған. Был һаҙлыҡҡа ғәжәпләнмәгән кеше юҡ, ти: мал керһә, мал, кеше керһә, кеше сығалмай.Хәҙер батша ғәскәренән һаҙлыҡты уратып алдырта. Былар һаҙлыҡ эсендә бер йортҡа барып сығалар. Инһәләр, бер бабай ултыра. Был табипсе ҡарт була. Бабайҙы, тотоп ҡороға сығарып, батшаға тапшыралар. Батша быны төрмәгә яба. Төрмә тәҙрәһенән бөтә халыҡ – бала-сағаһы, ҡарт-ҡороһо ҡарай. Һәр кемдең күргеһе килә инде быны – сит кеше бит.

Был тәҙрәгә батшаның улы килә. Бабайҙың һыҙғыртҡысы була. Ул уны уйнатып ебәрә. Батшаның улы килә лә; Бабай, һыҙғыртҡысыңды миңә бир әле? – ти. Ишек бикле бит, мин һиңә нисек бирәйем уны? – ти бабай. – Асҡыс инәйеңдең кеҫәһендә, шунан ал да мине асып сығар. – ти бабай.

Малай асҡысты алып килә лә ишекте аса. Бабай сыға ла, һыҙғыртҡысты малайға биреп, үҙе ҡаса.

Бабайҙың ҡасып киткәнен ишеткәс, батша аптырай. «Нисек ҡаса алған һуң ул? Был ишекте асыу өсөн бер генә асҡыс, ҡатынымдағы асҡыс ҡына, ярай ине бит», – тип уйлай батша. Ә батшаның ҡатыны: «Минең кеҫәнән асҡыс юғалған», – ти. Бының өсөн батша ҡатынын төрмәгә ябалар. Малай ишетеп ҡала ла атаһына килеп әйтә:

– Инәйҙең гөнаһы юҡ, кеҫәһенән асҡысты алып, мин сығарҙым, – ти.

Шунан батшаның ҡатыны ҡотолоп ҡала, ә малайҙы тотоп алалар ҙа баяғы һаҙлыҡҡа илтеп ташлайҙар. Ҡараңғы төшә, малай илай башлай. Танауын мыш-мыш тартып илап ултыра торғас, теге бабай биргән һыҙғыртҡысын иҫенә төшөрә. Кеҫәһенән алып, һыҙғыртып ебәргәйне, һаҙлыҡтағы күл өҫтөнән шапырлап ҡаҙ шикелле бер нәмә килә. Был малай үҙе ағас башында ултыра. Был килеп етә лә:

– Төш, балам, алып китәм мин һине, – ти. Ә малай ағас башына тағы ла юғарыраҡ менеп китә. Ҡурҡа инде, төшмәй. Шунан ҡарт үҙе менеп алып төшә лә малайҙы елкәһенә ултыртып, үҙенең торған еренә алып китә. Алып ҡайтҡас, бының тамағын туйҙыра ла бер тәүлек йоҡлай торған дарыу эсерә. Бер тәүлек йоҡлағандан һуң, малай уяна. Бабай, бының бик бошоноп ултырғанын күреп:

Ҡайғырма, улым, мин һине кеше итәсәкмен, – ти. изыҡ менән ике стакан дарыу килтерә.,– изыҡ еймәҫ бороношо бер стакан һыуҙы эс, улым, – ти. – Был бер стакан һыу һине бер йәшкә ҙурайта, – ти. Малай тамағына ашап алғас, икенсе стаканды эсерә. Быныһы көс бирә торған дарыу була. Шунан тағы бер стакан дарыу биреп, йәнә бер тәүлек йоҡлатып ала ла, малай йоҡлап торғас, бер ҡойоға алын бара. Алып килә лә, ҡойоға төшөрөп, сумдырып сығара. Малай ҡойонан алтын сәсле булып килеп сыға. Кире алып ҡайтып, теге ризыҡ менән дарыуҙарҙы ашатып-эсереп, бабай малайҙы бер йыл буйы дауалай. Егет бер йыл эсендә егерме биш йәштәге кеше кеүек була,ҙурая, матурлана, бик батыр егет ҡорона инә. Бер көндө теге ҡарт был егеттән һорай:

– Йә, улым, һин инде ҙурайҙың, ниндәй һөнәр яратаһың? – ти. – Баҡса үҫтереү һөнәре бар, көрәшеү һөнәре бар. Ҡайһы һөнәргә өйрәнергә теләйһең? – ти. Егет баҡса үҫтереү һөнәрен

һайлай.

– Бына мин һине баҡса үҫтерә торған батшаға алып китәм, уға баҡса үҫтереүсе кеше кәрәк, – ти бабай. Был хәҙер егетте шул ҡалаға алып барып ҡуя ла үҙе ҡайтып китә.

Батшаға егет эш һорап барып инә.

– Ниндәй һәнәр бөләһең? – ти батша.

– Мин баҡса үҫтерә беләм, – ти егет.

– Ярар, минең әле бер баҡса үҫтереүсем бар, икәү булырһығыҙ. Шул баҡсаның урамында бер йорт бар, шунда икәүләп йәшәрһегеҙ, – ти.

Хәҙер егет баҡсаға бара. Батшаның өс ҡыҙы була. Был ҡыҙҙар һәр көн алмашлап уларға ризыҡ ташып ашаталар.

Бер көндө батшаның кесе ҡыҙы ашарға алып килә. Баҡсасы егеттәр һаман йоҡлап яталар. Йоҡлап ятҡан егеттең алтын сәсен күреп, ҡыҙ бик һоҡлана.

Ярай, шулай итеп йөрөйҙәр былар, йөрөйҙәр: ҡыҙҙар ашарға ташый, егеттәр алма үҫтерә. Алтын сәсле егет ҡараған баҡсала алмағастар иртәнсәк сәскә атһа, иртәгеһенә алмалары бешеп тә сыға. Был эшен күреп бик аптырайҙар. Бының баҡсаһы батшаға ҙур файҙа килтерә.

Бер заман батша ҡыҙҙарын кейәүгә биреү тураһында хәбәр тарата. «Кем дә кем ҡеүәтле булып, ярышта алға сыға, шул кешегә ҡыҙымды бирәм», – ти. Егеттең бындай ярышҡа бер әҙерлеге лә юҡ, теге ҡартты саҡырырға була. Егеттең һыҙғыртҡысты һыҙғыртыуы була, ҡарт килеп тә етә.

– Ни хәжәтем бар, ни кәрәк һиңә? – ти ҡарт.

– Кәрәк шул. Батша ҡыҙын көслө егеткә бирә, ә минең көс юҡ. – ти егет.

Ҡарт быға көс һыуын эсерә, ике көн тәрбиә ҡылып, беренсе бәһлеүән итә лә үҙе ҡайтып китә.

УЁсөнсө көнөндә халыҡ йыйыла, ярыш башлана. Батша өс ҡыҙына ла кейәү һайлай. Башта оло ҡыҙына бер алма бирә:

– Сығарып ырғыт, ҡеүәте етеп, алманы кем алһа, шул һинең кейәүең булыр, – ти.

Килгән егеттәр алма өсөн талаша. Алманы алтын сәсле егет эләктереп ала. Ала ла:

Был алма миңә кәрәкмәй. Кемдең ҡеүәте етә, шул алһын,– тип, кире ырғытып бәрә. Алманы икенсе бер егет ала. Икенсе алманы батша уртансы ҡыҙына бирә. Алтын сәсле егет уныҡын да кире ырғыта: «Миңә кәрәкмәй, кемгә кәрәк, шул алһын, – ти. Быны ла хәҙер бер егет эләктереп ала һала.Хәҙер батша иң кесе ҡыҙына алма бирә. Ҡыҙ был алманы сығарып ырғытыуы була, бөтәһе шунда ябырыла. Тарткылаша-төрткөләшә торғас, алтын сәсле егет кесе ҡыҙҙың алмаһын кеҫәһенә һалып ҡуя.

Батша өс кейәүенең дә туйын бергә өс тәүлек буйына уҙғара. Туй бөткәс, бер көндө батша халыҡты йыя ла үҙенең бер һүҙен әйтә:

– Кесе ҡыҙымды бер ғаҡыллы кешегә кейәүгә бирһәм, халыҡ менән кәңәш итеп, уны үҙемдең урыныма ҡалдырыр инем, тигән ғәһетем бар ине. Йә, йәмәғәт, минең был уйыма һеҙ нимә әйтәһегеҙ? Кесе кейәүемде хуп күрәһегеҙме? – ти.

Халыҡ батшаның был кәңәше менән бик риза була. Шулай итеп егет батша булып китә.

Шунан егет атаһына хат яҙа: «Атай, әгәр ҙә ваҡытығыҙ булһа, инәй менән бергәләп миңә ҡунаҡҡа килеп ҡайтығыҙ. Теге һаҙлыҡҡа ырғытҡан малайығыҙ хәҙер батша булып тора», – ти.

Хәҙер атаһынан хат килә: «Беҙ һиңә барыуҙан баш тартмайбыҙ, әммә ләкин башта үҙең кил».

Егет, урынына кеше ҡалдырып, бисәһе менән аталарына ҡунаҡҡа килә. Атаһы әйтә:

– Мин дә ҡартайҙым, улым, минең урынға ҡал, – ти. Улы риза булмай:

– Юҡ, атай, минең үҙемдең урыным һәйбәт. Мин ҡайтып китәм, һеҙ үҙегеҙ миңә ҡунаҡҡа барығыҙ, минең тормошто күрерһегеҙ, – ти. Шунан һыу һөлөгө шикелле бисәһен янына ултырта ла ҡайтып китә. Улар әле булһа бай тормошта йәшәп яталар, ти.

Убыр әбей

Борон-борон заманда кәзә балҡауник, һарыҡ әфисәр булған заманда йәшәгән, ти, бер әбей менән бабай. Уларҙың булған, ти, дүрт ҡыҙы. Улар береһенән-береһе матур, уҡған булған.

Шулай йәшәп ятҡанда, әбей менән бабай икенсе ауылға ҡунаҡҡа китергә булган. Дүрт ҡыҙҙы дүрт яҡтарына ултыртып, үҙҙәре ҡунаҡҡа киткәс, нимәләр эшләргә, өйҙө нисек ҡарарға, ашарға нисек бешерергә өйрәтә башлағандар.

– Утты һүндермәгеҙ, бесәйгә һуҡмағыҙ, бер-берегеҙҙе тыңлағыҙ,– тигәндәр.

Ҡыҙҙар, үҙҙәре генә ҡалыуҙан файҙаланып, бер-береһенән уҙҙырып шаярҙылар, кискә табан ғына бутҡа бешереп ашанылар, ти. Бесәйҙәре, бер туҡтауһыҙ мырылдап, бутҡа һорап йөрөй, ти. Күрәһең, уның да майлы бутҡанан ауыҙ иткеһе килгәндер инде.

Ҡыҙҙарҙың асыуы килеп, ата-әсәләренең бесәйгә һуҡмағыҙ тигән һүҙҙәрен дә онотоп, ҡалаҡ менән бесәйҙең башына тондорҙолар, ти. Бесәйгә һуғыуҙары булды, ут та һүнеп ҡуйҙы, ти.

Ҡыҙҙар нимә эшләргә белмәй аптыраштылар, илаштылар ҙа ут эҙләргә сығып киттеләр, ти. Беренсе ҡыҙы менән икенсе ҡыҙы эй баралар, эй баралар, ти. Бер кешелә лә ут күренмәй, ти. Ике бәләкәй ҡыҙ, апаларының ҡайтҡанын көтөп, өйҙә ултыра инде.

Тегелере йөрөй торгас, йыраҡта, тауҙар араһында йымылдап ҡына янған ут күреп ҡалдылар, ти. Баралар-баралар, һаман барып етә алмайҙар, ти. Барып етһәләр, был тау араһындағы мәмерйә булып сыҡты, ти. Инделәр, ти, тегеләр. Бында бер әбей йөн иләп ултыра икән. Иҫәнлек-һаулыҡ һорашҡас, ике ҡыҙ бер тауыштан:

Әбекәйем, беҙгә ут ҡына биреп ебәр инде. Әсәйемдер ҡунаҡҡа киткәйне, беҙ улар әйткәнсә эшләмәгәйнек, утыбыҙ һүнде. Хәҙер бер ерҙән дә ут таба алмайбыҙ,- тип ялбарынды, тп. Әбей уларға:

– Ут бирәм, тик һеҙ берәр итәк көл алын сығығыҙ ҙа үҙегеҙҙең юлығыҙға һибеп барығыҙ, мин, ошо юл буйлап, һеҙҙең янға иптәшкә ҡунырға барырмын,– тип әйтте, ти. Ҡыҙҙар әбей әйткәнсә эшләнеләр, ти.

Кис булғас, бәреү ишек ҡаға, ти. Ҡыҙҙар ҡараһа, теге әбей килгән. УЁйгә инәп бер аҙ ултырғас, әбей:

– Балаҡайҙарым, миңә, әбей кешегә, урынды мейес башына, йылы урынға һалығыҙ,– ти.

Ҡыҙҙар шулай итәләр. Әбей тәндә ҡыштыр-ҡыштыр әллә нәмә кимерә башланы, ти. Оло ҡыҙ уянды ла:

Әбей, нимә кимерәһең?– тип һорай. Әбей уға: Йоҡла, йоҡла, ҡыҙым. Мин бабайыңдан ҡалған ҡаты-ҡотоно кимерәм,– ти.

Әбей был ваҡытта бәләкәй ҡыҙҙы ашап ятҡан булған. Әбей ашап бөткән дә, ҡыҙҙар арлы-бирле йоҡонан торғансы, ҡайтып та киткән. Иртәгеһен тағы ла килеп, тағы бер ҡыҙҙы ашап китте, ти, был убырлы әбей.

Ҡалған ике ҡыҙ илаштылар-илаштылар ҙа убыр әбейҙән нисек тә ҡотолоу өсөн, ҡулдарына тараҡ, көҙгө, ҡайраҡ алып, ҡасып сығып киттеләр, ти. Әбей өсөнсө көнгә лә ҡыҙҙы ашарға өмөт тотоп килде, ти. Килһә, ни күрһен, ҡыҙҙарҙан елдәр иҫкән. Әбей асыуынан тегеләй бәрелде, былай бәрелде лә, килегә ултырып, төйгөс менәп ҡыуып, ҡыҙҙарҙың артынан төштө, ти. Эй бара, эй бара, бара торғас, бармаҡ башындай ғына булып ҡыҙҙар күренеп ҡалды, ти. Әбей, килеһен тағы ла шәберәк ҡыуалап, ҡыҙҙарҙы ашайым тип, ҙур өмөт менән ауыҙ һыуҙарын йотоп, шәберәк китте, ти. Ҡыҙҙар ҙа әбейҙә күреп ҡалдылар, ти. Тур ҡыҙ башы аша ҡайраҡты ташлағайны, түбәһе күккә олғашҡан, күгәреп ятҡан тау барлыҡҡа килде, ти. Әбей тырышып-тырмашып был тау аша сыҡҡансы, ҡыҙҙар байтаҡ ара китеп тә өлгөрҙөләр, ти. Әбей йән-фарманға тағы ла ҡыуа башлай. Инде еттем тигәндә генә, ҡыҙ башы аша тараҡты ташлай. Ташлағайны, ҡара урман хасил булды, ти. Әбей бынан сыҡҡансы, ҡыҙҙар тағы ла әллә ни тиклем юл алалар. Убыр ҡыҙҙарҙың хәйләһен белеп ҡала ла барлыҡ көсө менән улар артынан саба. Инде тотам тигәндә генә, ҡыҙ башы аша көҙгөнө ташлағайны, йәйрәп ятҡан диңгеҙ барлыҡҡа килде, ти. Әбей диңгеҙҙең теге яғынан ҡыҙҙарға ҡысҡыра:

Балаҡайҙарым, һеҙ нисек сыҡтығыҙ? Ярҙам итегеҙсе, мин һеҙгә теймәйем,– тип алдаша, ти, ҡәһәр һуҡҡыры нәмәкәй.

Ҡыҙҙар:

– Муйыныбыҙға таш баулап, йөҙҙөк тә сыҡтыҡ,– тип әйттеләр, ти, былар. Әбей тиҙ генә муйынына көс етмәҫлек таш бауланы да һыуға һикерҙе, ти. Һикергәйне, әбейҙең артынан бығырлап аҡ күбек кенә сығып ҡалды, ти. Шулай итеп дөмөктө, ти, был ҡәһәрең.

Ҡыҙҙар яйлап ҡына үҙ юлдары менән киттеләр, ти. Бәләкәй ҡыҙ бер ваҡыт:

– Һыуһаным! – тип илай башлай. Апаһы уға:

– Түҙ инде, туғаным, бында эсергә ярамай. Ат тояғы урынынан эсһәң, ат булырһың, һыйыр тояғы урынынан эсһәң, Һыйыр булырһың, ти. Ҡыҙ түҙмәгән, кәзә тояғы урынынан эскән. Шул ваҡытта был матур ҡыҙ мә-ә-ләп торған ап-аҡ кәзәгә әйлән де лә ҡуйҙы, ти. Оло ҡыҙ иланы-иланы ла, аҡ кәзәне етәкләп, ары китте, ти. Бара торғас, бер кешегә осрай былар. Осраған кеше ошо тирәләге бер сауҙагәр икән. Һорашып, ҡыҙҙың хәлен белгәс, үҙенә кәләшлеккә килергә димләй башлай. Ҡыҙ ура:

– Кәзәмде һуймаҫ, рәнйетмәҫ булһаң, барһам барырмын,– ти. Ә теге сауҙагәрҙең өйҙә ут сәсеп торған бисәһе лә булған. Донъя көтәләр, ти, былар шулай, ҡыштыр-мыштыр итеп кенә.

Бер ваҡыт сауҙагәрҙең оло бисәһе ауырып китте, ти. Күрәҙәсенән ҡаратһа, күрәҙәсе: «Аҡ кәзәгеҙ бар икән, шуны һуйып, йөрәген ашаһаң, һап-һау буласаҡһың»,– ти. Оло бисә ҡайтҡан да, бер нәмәгә ҡарамай, кәзәне һуйырға йәһәтләй башлаған. Ҡыҙ, ни эшләргә белмәй илап, кәзәһе менән аңлашырға сыҡты, ти. Кәзә телгә килеп:

– Илама, апаҡайым, тик минең һөйәктәремде ташлама, ҡыҫтырып ҡуй,– тип әйтте, ти.

Кәзәне һуйғандар, ашағандар. Ҡыҙ, һөйәктәрҙе йыйып алып, сепрәккә төрөп, туғаны әйткәнсә эшләй. Бер ваҡыт ҡараһа, аҡ сепрәктәге һөйәктәрҙән елдәр иҫкән, һөйәктәр ҡошҡа әйләнеп осҡандар ҙа киткәндәр.

Бер заман баҙарҙа, сауҙагәрҙәр янында, бик моңло итеп бер ҡош һайрап ебәрҙе, ти. Шунда май һатып торған сауҙагәр был ҡошҡа бер йомғаҡ май биреп ебәрҙе, ти. Ҡош (теге ҡыҙ бит инде ул), осоп барып, апаһының ауыҙына майҙы төшөрөп китте, ти. Быны күреп, оло ҡатын пыр туҙҙы, ҡошҡа үҙенә лә май килтереүҙе талап итте, ти. Ҡош, энә һатып торған кеше янына килеп, тағы ла бик матур итеп һайрап ебәрә, һатыусы, быны йәлләп, бер ҡап энә бирә. Ҡош апаһы торған өй янына осоп бара ла өйөрөлөп-өйөрөлөп һайрай башлай. Оло ҡатын, ауыҙын ҙур итеп асып, абына-һөрөнә тышҡа югереп сыҡты, ти. Ҡош тиҙ генә бер ҡап энәне ҡатындың ауыҙына төшөрә лә, үҙе ағас башына ҡупып, тағы ла һайрай башлай. Ә теге яуыз ҡатын шул ерҙә сәнселеп үлде лә ҡуйҙы, ти. Шул көндән башлап ҡоштоң апаһы, көндәшенең яуызлығынан ҡотолоп, тыныслап йәшәй башланы, ти. Ә ҡош апаһын иртән һайрап йоҡонан уята, кис һайрап йоҡлата, ти.

Шулай итеп, әле һаман да береһе байбисә, икенсеһе ҡош булып, йәшәп яталар, ти, был меҫкенкәйҙәр.

Алтынҡойроҡ-Көмөшъял

Борон-борон заманда бер бабай менән бер әбей йәшәгән, ти. Уларҙың өс балалары булып, икеһе ҡыҙ, береһе малай булған, ти. Улар бик бөлгөнлөк менән көн иткәндәр, ти.

Бер ваҡыт бабай менән әбей ауырып үлеп киткәндәр. Үкһеҙ етем булып ҡалғап өс бала үҙҙәре генә көн итә башлаған. Ун ике йәшлек кенә Ҡыҙрас үҙҙәренең ауылдарындағы бер байға ялсы булып кергән, ти.

Был байҙың бер ишәге бар икән. Бай Ҡыҙрасҡа ошо ишәкте йөҙҙөрөп, ерҙә аунатмайынса алып ҡайтырга ҡушҡан.

– Ишәкте аунатмайынса алып ҡайта алһаң, ике йөҙ һум аҡса бирәм, – тигән бай.

Ҡыҙрас ишәкте нуҡталаған да, етәкләп, һыу буйына алып төшкән. Уны яҡшы итеп йөҙҙөргән, йыуған. Ҡайтырға сығыу менән, ишәк сәбәләнә башлаған. «Аунарға маташыуылыр инде бының»,– тип, Ҡыҙрас энә менән ишәктең ҡойроҡ төбөнә ике тапҡыр сәнсеп алған. Ишәк аунауын онотоп, үрле-ҡырлы һикергән дә, сабып ҡайтып киткән.

Бай ишәктең ауламайынса ҡайтҡанын күргәс. Ҡыҙрасҡа вәғәҙә иткән ике йөҙ һум аҡсаны биргән дә ҡыуып сығарып ебәргән.

Ҡыҙрас ике йөҙ һум аҡсаны апайҙарына алын ҡайтып биргән, ә үҙе йәнә эш эҙләп сығып киткән, ти. Бара торғас, ул бер урманға барып еткән. Ҡояш байый, ҡараңғы төшкән. Ҡыҙрас урманда бер үҙе генә йөрөгән-йөрөгөн дә, ҡайҙа барырға ла белмәгәс, бер кәбән аҫтына инеп, йылынып йоҡлап киткән. Таң алдынан ғына өшөп уянған. Кәбән аҫтынан сыҡһа, кәбәнде бүреләр һырып алғанын күргән. Малай ҡаушап ҡалмаған, кеҫәһенән шырпы алын, кәбән эргәһендә өйөлөп ятҡан сыбыҡ-сабыҡҡа ут төртөп ебәргән. Бүреләр уттан ҡурҡып ҡасҡандар, ә Ҡыҙрас үҙ юлы менән киткән.

Бик оҙаҡ барғандан һуң, ул бер ауылға барып өткән. Унда, айына биш һумға риза булып, бер байҙың йылҡыһын котә башлаған. Был байҙың ҡырҡ баш йылҡыһы булған. Шуларҙың утыҙ дүрте бейә, алтыһы айғыр икән. Бай, утыҙ дүрт бейәнең береһен күрһәтеп, Ҡыҙрасҡа:

– Бына ошо Йондоҙҡашҡа бейәм йыл да ҡасып ҡолонлай. Уның йәнә ҡолонлар ваҡыты етә. Әгөр шуны һаҡлап, ҡолонлатып, ҡолонон миңә алып ҡайтып күрһәтһәң, ҙур рәхмәттәр уҡып, ҡолонон үҙеңә бирер инем, – тигән.

Ҡыҙрас йылҡыларҙы көтөргә алып киткән. Йондоҙҡашҡаны бер көн һаҡлай, ике көн һаҡлай, өс көн һаҡлай, – бейә һаман ҡолонламай.

Дүртенсе көнгә сыҡҡас, өс көн буйына керпек тә ҡаҡмаған Ҡыҙрас йоҡлап китә. Ул тәмле төш күреп ятҡанда, Йондоҙҡашҡа Арал диңгеҙе яғына ҡарай сабын сыға ла китә. Айғырҙар бейәне ебәрмәҫкә итеп ҡараһалар ҙа булдыра алмайҙар.

Тауышҡа Ҡыҙрас уянып китә. Йондоҙҡашҡаның юҡлығын белә лә, йәһәт кенә иң югерек айғырға менеп алып, бейәне эҙләргә сығып китә. Уны тик төп ауғас ҡына табып алып ҡайта.

Бейә һаман ҡолонламай ҙа ҡолонламай, ти. Тағы өс көн һаҡлағандан һуң, дүртенсе көндө Ҡыҙрас йәнә йоҡлап китә. Шуны ғына көтөп торған Йондоҙҡашҡа тағы юҡ була. Айғырҙар Йондоҙҡашҡаны юҡһынып кешнәшә башлайҙар, ә Ҡыҙрас уянмай ҙа уянмай. Айғырҙар уның ҡолаҡ төбөнә килеп көйшәгәс кенә уяна. Шул ерҙә малай, Йондоҙҡашҡаның юҡлығын белеп, йәһәт кенә иң яҡшы өйөр айғырына атланып ала ла Йондоҙҡашҡаны эҙләргә сығып китә. Бара, бара – бер нәмә лә күренмәй. Шулай сабып бара торғас, юл буйлап турғай ҡәҙәре генә бер нәмәнең елеп китеп барғаны күренә. Егет, ошо, могайын, минең бейәлер тип уйлап, атын тағы ла нығыраҡ бөйөрләп саба башлай. Арал диңгеҙе буйына етер алдынан гына Йондоҙҡашҡаға яҡынлаша. Йәнтәстем барып, Ҡыҙрастың бейәне ҡыуып етеүе була, бейәнең диңгеҙгә атылып төшөүе була. Ни булһа ла булыр, ти ҙә Ҡыҙрас бейә артынан һыуға һикерә.

Диңгеҙ эсендә Йондоҙҡашҡа ҡолонлай. Малай ҡолондо эләктереп ала ла яр ситенә алып сыға. Был иҫ киткес матур ҡолон – алтын ҡойроҡло, көмөш яллы айғыр була.

Ҡыҙрас шатланып, алтын ҡойроҡло, көмөш яллы ҡолондо ауылға, бай янына алып ҡайта. Ауылға килеп ингәс, бөтә халыҡ урамға сығып, был ғәжәп ҡолондо таң ҡалып, һоҡланып ҡарап ҡала.

Бай шатлығынан ни эшләргә лә бөлмәй. Тирә-яҡ ауылдарҙан алтын ҡойроҡло, көмөш яллы ҡолондо күрергә кешеләр ағыла. Бай, күҙ тейҙерерҙәр тпп, ҡолондо берәүгә лә күрһәтмәй.

Алтынҡойроҡ-Көмөшьял өс йәшкә етеп, күреп туймаҫлыҡ матур ҡонан була. Ҡыҙрас уны бик яратып ҡарай. Ҡонан үҙе дә Ҡыҙрасҡа бик эйәләшеп китә.

Бер ваҡыт байҙың ҡатыны ауырып китә. Бай атаҡлы бер күрәҙәне саҡырта. Күрәҙә ауырыуҙы ҡарай ҙа байға:

– Бисәңдең хәле мөшкөл, алтын ҡойроҡло, көмөш яллы ҡонаныңды һуйып, һул ҡабырғаһын ашатһаң ғына, ҡатының һауығасаҡ, – ти.

Быға бай бик ҡайғыра. Ҡатынының бөтөнләй телдән ҡалып барғанын күргәс, Алтынҡойроҡ-Көмөшьялды һуйып, һул ҡабырғаһын ашатырға риза була.

Был һүҙҙәрҙе тыңлап торған Ҡыҙрас Алтынҡойроҡ-Көмөшьял янына сыға ла:

– Эй һылыу малҡайым, харап булаһың ннде: сихырсы ҡарсыҡ һине һуйып, һул ҡабырғаңды байҙың ҡатынына ашатырға ҡушты. Бай шуға риза булып, һине бөгөн үк, йоманан сыҡҡас та, һуйырға һүҙ бирҙе. – ти.

Алтынҡойроҡ-Көмешьял телгә килә:

– Мин инәм һөтөн имеп үҫмәнем. Мине ҡарап үҫтереүсе һин булдың. Тєинең яҡшылыгыңа ҡаршы мин дә яҡшылыҡ күрһәтергә тейешмен, һин мине һуйҙырмай алып ҡала алаһың. Шарты шулай: мин бер кешнәрмен – бөтә ауыл һелкенер, ике кешнәрмен – бәләкәй өйҙәр емерелер, өс кешнәрмен – муллалар ҡурҡышып мәсеттән таралырҙар. Мине һуйырға алып сыҡҡас, һин хужанан: «Мин уны ҡарап үҫтерҙем, бер генә тапҡыр ҙа атланып йөрөй алманым, бер генә әйләнеп килергә рөхсәт итсе, – тип үтенерһең. Хужаң рөхсәт итер. Шунан һин миңә атланырһың да, бер һуғырһың – тиремә үтер, ике һуғырһың – елегемә үтер, өс һуғырһың – бөтә тәнемә үтер, шунан инде мин үҙем ҡайҙа китергә белермен, – тигән.

Байҙар мәсеткә йыйылып, йома намаҙын уҡырға ғына башлағанда, Алтынҡойроҡ-Көмөшьял бер кешнәп ебәрә – бөтә ауыл һелкенә, ике кешнәй – бәләкәйерәк өйҙәр емерелә, өс кешнәй – ҡурҡышҡан кешеләр мәсеттән уҡына-уҡына сығып, төрлөһө төрлө яҡҡа тарала. Ҡурҡыуынан ҡобараһы осҡан бай ҙа югерә-атлай өйөнә ҡайта. Йәһәт кенә бысаҡ үткерләп, айғырҙы һуйырға дүрт-биш кеше алып килә.

Алтынҡойроҡ-Көмөшьялды кәртәнең алдына сығаралар.

Шул ваҡыт байға Ҡыҙрас:

– Мин был айғырҙы төндәремде йоҡламайынса ҡарап үҫтерҙем, тик бер генә лә атланып йөрөй алманым. Шуға атланып, бер генә әйләнеп киләйемсе, зинһар, рөхсәт ит! – ти.

Бай рөхсәт итә. Ҡыҙрас Алтынҡойроҡ-Көмөшьялға атланып ала ла тал сыбыҡ менән шыйылдатып бер һуға – айғыр үрле-ҡырлы һикерә. Бай, йорттан сығып китмәгәйе тип, ҡапҡаларҙы ябып ҡуя. Ҡыҙрас икенсе ҡат һуға – айғыр ихатаны әйләнеп сабып сыға. Өсөнсө ҡат һуғыуы була – айғыр ҡойма аша һикереп сыға ла күҙҙән юғала. Бай айғырҙы һуйырға килгән кешеләре менән бөргә ауыҙын асып тора ла ҡала.

Ҡыҙрас Алтынҡойроҡ-Көмөшьял менән бер урман янына килеп еткәс айғырҙан төшә. Шул ваҡыт айғыр уға:

– Тєин минең ҡойроҡтан өс бөртөк ҡылымды ал да үҙемде ебәр. Кәрәк булған сағымда шул ҡылдарҙы һыҙғыртһаң, мин килеп етермен, – ти.

Ҡыҙрас айғырҙың ҡойроғонан өс бөртөк алтын ҡылын ала ла үҙен ебәрә.

Ҡыҙрас ил ҡыҙырып йөрөй торғас, бер ҡалаға барып сыға. Ул ҡала ситендәге бәләкәс кенә бер өйгә инә. Унда бер ҡарсыҡтан башҡа бер кем булмай. Юлсы егет был әбейҙән:

– Ҡартың ҡайҙа? – тип һорай. Әбей уға:

– Батша ҡыҙҙарына алма биреп йөрөй, оҙаҡламай ҡайтып етер инде, – тип яуап бирә.

Бер саҡ бабай ҡайтып керә. Ҡыҙрас менән иҫәнләшә, уның кем булыуын һорашып белә. Оҙаҡ һөйләшеп ултырғандан һуң Ҡыҙрас:

– Бабай, һин ҡарт кеше, арый торғанһыңдыр. Батша ҡыҙҙарына алма бирергә иртәгә мин барайым, – ти.

Бабай риза була. Икенсе көндө иртә менән Ҡыҙрас батша һарайына китә. Бер аҙ торғандан һуң, батша ҡыҙҙары баҡсаға сығалар. Ҡыҙрас ҡыҙҙарҙың өлкәнерәгенә серек алма бирә, уртансыһына яртыһы серек, яртыһы таҙа алма, иң кесеһенә ҡып-ҡыҙыл булып бешеп торған таҙа алма бирә. Шунан Ҡыҙрас теге ҡарт янына ҡайтып китә. Ҡыҙҙар, аталары янына ингәс:

– һин беҙгә серек алма бирергә үҙең ҡуштыңмы? – тиҙәр. Батша, асыуланып:

– Ниңә мин ҡушайым, алма биреүсе ҡарт юрамал шулай иткәндер, – ти. Шунда уҡ теге бабайҙы саҡырта.

Бабай ҡурҡа-ҡурҡа ғына батша янына килә. Батша, бик асыуланып, унан:

– Ниңә һин минең ҡыҙҙарыма серек алма бирҙең? – тип һорай.

– Бөгөн үҙемдең урыныма бер малайҙы ебәргәйнем, серек алмаларҙы шул биргән,– ти бабай.

Батша шунда уҡ Ҡыҙрасты саҡыртып килтертә. Ҡыҙрас батшаның һорауына:

– Өлкән ҡыҙыңдың йәшлеге үтеп киткән. Шуның өсөн мин уға серек алма бирҙем. Уртансы ҡыҙыңдың ярты йәшлеге үткән, шуның өсөн уға яртыһы серек, яртыһы таҙа алма бирҙем. Кесе ҡыҙыңдың алма кеүек бешкән сағы, шуға күрә уға үҙе кеүек бешкән ҡыҙыл алма бирҙем, – тип яуап бирә.

Батша бындай хаҡ һүҙгә бер ни ҙә әйтә алмай, ауыҙын йомоп ҡала. Икәнсе көндө иртә менән батша бөтә ҡала халҡына: Бөгөн ҡыҙҙарымды биреп, туй яһайым. Берегеҙ ҙә ҡалмай минең һарайым алдына йыйылығыҙ!– тигән әмер бирә.

Тєарай алдындағы майҙанға халыҡ йыйыла. Батшаның өс ҡыҙын уртаға сығарып ултырталар. Уларҙы тирәләп батшаның һанаттары ултыра. Иң элек батшаның өлкән ҡыҙы ҡулындағы алмаһын үҙенең яратҡан кешеһенә ырғыта. Алма бер һалдаттың итәгенә барып төшә. Быны ҡарап торған халыҡ:

– Ҡыҙға тиң егет! Ярай, бик хуп!– тип ҡысҡырыша. Шунан уртансы ҡыҙ алмаһын ырғыта. Алма бер әфисәрҙең

итәгенә барып төшә. Халыҡ тағы ла:

– Ярай, иш булырлыҡ егет! – тип ҡысҡырыша.

Кесе ҡыҙҙың алмаһы Ҡыҙрас итәгенә барып төшә. Батшаның яҡын кешеләре:

– Ярамай, ярамай! – тип ҡысҡыралар.

Ҡыҙ алманы икенсе тапҡыр сөйә, тағы Ҡыҙрас итәгенә барып төшә. Тєанаттар тағы ла:

– Ярамай, ярамай! – тип дыу киләләр.

Ҡыҙ алманы өсөнсө тапҡыр сөйә. Был юлы алма Ҡыҙрастың усына уҡ барып төшә. Батшаның яҡын кешеләре тағы ла:

– Ярамай! Ошо йолҡош малайға алма кеүек ҡыҙҙы әрәм итергә яраймы һуң? – тип тауыш күтәрәләр.

Батша:

Бәхетенә тура килгәс, ярар инде, – ти. Шунан һуң ғына шау-шыу баҫылған, ти.

Батша өс ҡыҙын өс егеткә биреп, ҙур туй яһай. Туйҙан һуң өлкән ҡыҙы менән уртансы ҡыҙын кейәүҙәре менән фил һөйәгенән яһалған һарайға урынлаштыра. Кесе ҡыҙы менән Ҡыҙрасты мунса кеүек бер өйгә ябып ҡуя. Кесе кейәүен батша бер ҙә яратмай, уға гел генә ҡырып күҙ менән ҡарай.

Берҙән-бер көндө батша ауырып китә. Уға донъяла булған бөтә ҡиммәтле ашамлыҡтарҙы ашаталар. Төрлө-төрлө дарыуҙар менән дауалап ҡарайҙар, ләкин ул һаман һауыҡмай. Шунан, аптырағас, батша ҡатыны күрәҙә саҡырта. Күрәҙә уға:

– Дөм ҡараңғы урман эсендә йөҙҙә бер йыл йәшәгән ябалаҡ бар. Шуны тотоп һуйып, һул ҡабырғаһын ашатһағыҙ, батша һауығыр, – ти.

Батша үҙенең яратҡан ике кейәүенә урманға барырга ҡуша. Кейәүҙәр ҡоралдар алып, яҡшы аттарға атланып сығып китәләр.

Кесе ҡыҙ, атаһы янына инеп:

– Минең ирем дә барһынмы? –тип һорай. Батша уға:

– Барһа барһын әйҙә. Ябалаҡтан күҙҙәрен сукытып ҡайтмаһа, башҡа эш ҡулынан килмәҫ уның! – ти.Ҡыҙрасҡа үҙе сабан, үҙе ҡорсаңғы бер ат бирәләр. Ул бысаҡ ҡына ала ла, шул ҡорсаңғы атты менеп, дөм ҡараңғы урманға ҡарай китә. Ҡаланы сығып, бер аҙ барғас та, атын бер туғайҙа ҡалдыра ла, кеҫәһендәге ҡылдарҙы алып, һыҙғыртыуы була – Алтынҡойроҡ-Көмөшьялдың шунда ук килеп етеүе була. Ҡыҙрас Алтынҡойроҡ-Көмөшьялға атланып, дөм ҡараңғы урманға елдерә, унда ул теге кейәүҙәрҙән алда барып етә. Ҡыҙрас ҡара урмандағы бөтә ҡоштарҙың батшаһы булып йәшәгән йөҙ ҙә бер йәшлек ябалаҡты тауыш-тынһыҙ ғына тотоп ала. Шул ерҙә кескәй генә бер өй бар икән. Егет атын шуның алдына бәйләй ҙә өйгә инә. Ябалаҡтың һул ҡабырғаһын ҡайырып ала, уң яғын сөйгә элеп ҡуя. Оҙаҡ та үтмәй, батшаның яратҡан кейәүҙәре был өй янына килеп туҡтайҙар. Шул арала Ҡыҙрас насар ғына кейем кейенеп, урман ҡарауылсыһы булған булып тышҡа сыға. Тегеләрҙе өйгө алып инә. Кейәүҙәр йөҙ ҙә бер йыл йәшәгән ябалаҡты эҙләп йөрөүҙәрен, уның һул ҡабырғаһы әжәлгә дарыу өсен кәрәк булыуын әйтәләр. Ҡыҙрас:

– Бына ул ябалаҡтың һул ҡабырғаһы сөйҙә эленеп тора,– тип күрһәтә. Теге ике кейәү:

– Зинһар өсөн уны беҙгә бир, ағай, ни һораһаң да ризабыҙ, – тип инәләләр.

Ҡыҙрас уларға:

– Ҡайһығыҙ үҙенең арҡа һыртынан бер арҡалыҡҡа етерлек ҡайыш һыҙыртып алдыра – ябалаҡтың һул ҡабырғаһы шуға була. – ти.

Тегеләр:

– Нисек була инде ул? – тип торған арала, Ҡыҙрас:

– Бына былай була, – тнп батшаның өлкән кейәүенең бер арҡалыҡҡа етерлек һырт ҡанышын бысағы менән телә лә ала, шунда уҡ яралы арҡаһына ябалаҡ майы һөртөп ҡуя. Шунан һуң был кейәүгә, йөҙ ҙә бер йыл йәшәгән ябалаҡтың һул ҡабырғаһы тип, уң ҡабырғаһын тоттора.

Кейәүҙәр шатланышып ҡайтып китәләр. Ҡыҙрас та Алтынҡойроҡ-Көмөшьялға атланып, йөҙ ҙә бер йәшлек ябалаҡтың һул ҡабырғаһын тоҡсайына һалын алып, әкрен генә ҡайтып китә. Ҡалаға етер саҡта, туғайлыҡта, Алтынҡойрок-Көмөшьялды ебәрә лә, теге ҡорсаңғы атҡа атланып, батша һарайына ҡайтып

инә.

Ҡыҙрас ҡайтыуға, теге ике кейәү батшаға ябалаҡтың уң ҡабырғаһын ашатып өлгөргәндәр. Батшаның ауырыуы уғата көсәйеп киткән. Шул саҡта Ҡыҙрастың кәләше батшаға ябалаҡтың һул яҡ ҡабырғаһын бешереп индерә. Батша ашамай:

– Әле юнлерәк кейәүҙәрем алып ҡайтҡанды ашап та хәл инмәне. Тєинең йолҡошоң килтергәнде ашаһаң, бөтөнләй үлеп ҡуйыуың бар. Юҡ, кәрәкмәй! – ти.

Ҡыҙы бик ялынып-ялбарып һорағас ҡына, батша Ҡыҙрас алып ҡайтҡан ябалак ҡабырғаһын ашай. Уға шунда уҡ хәл керә. Шулай ҙа һауығып етмәй әле.

Икенсе көндө, күрәҙәнең әйтеуе буйынса, батша уҙенең яратҡан кейәүҙәрен урманға йөҙ ҙә ете йыл йәшәгән ябалаҡты тотоп, һул ҡабырғаһын алып ҡайтырға ебәрә. Ҡыҙрас та, ҡорсаңғы тайға атланып, урманда ябалаҡ тоторға тип китә.

Өлкән кейәүҙәр көн буйы урманда йөрөп, кәрәклә ябалаҡты таба алмайҙар. Кискә табан ҡайтып килгәндә, урман ситендә бәләкәй генә бер өй күрәләр. Был өйҙө шул уҡ Ҡыҙрас, урман ҡарауылсыһы булған булып, ябалаҡ таҙартып ултыра, ти. Батша кейәүҙәре өйгә инәләр.

– Ни эшләп ултыраһың, ағай?– тип һорай былар. – Бына, йөҙ ҙә ете йыл йәшәгән ябалаҡты тотҡайным, шуны йолҡоп ултырған баш, – ти Ҡыҙрас.

– Беҙгә тап ана шул ябалаҡ кәрәк ине. Ни һораһаң да бирербеҙ, беҙгә шул ябалаҡтың һул ҡабырғаһын бирсе? – тип ялына башлай теге ике кейәү. Ҡыҙрас уларға:

Мин бер нәмә лә һорамайым, тик берегеҙҙоң арҡаһына балдаҡ ҡыҙырып баҫайым да шуның мөнән эш бөтөр, ҡабырға һеҙҙеке булыр, – ти Ҡыҙрас.

Тегеләрҙең риза булмай хәлдәре юҡ. Ҡыҙрас батшаның уртансы ҡыҙы кейәүенең арҡаһына балдаҡ ҡыҙҙырып баҫа ла ябалаҡтың уң ҡабырғаһын һул ҡабырға тип биреп ебәрә. Тегеләр шатлана-шатлана ҡайтып китәләр.

Ҡыҙрас ҡайтып еткәнсе өлкән кейәүҙәр, уң яҡ ҡабырғаны бешереп, батшаға ашатҡан булалар. Әлегәсә, батшаның хәле йәнә насарлана бирә.

Ҡыҙрастың кәләше ябалаҡтың һул яҡ ҡабырғаһын бешереп, батшаға индерә. Тик ул ҡабып та ҡарамай. Ҡыҙ илап-илап ялынғас ҡына, батша ашай, шунда уҡ һауыға.

Ҡыҙрас батшаны һауыҡтырһа ла, батша һаман уға яҡты күҙ менән ҡарамай, гел геңә шелтәләп тора, мыҫҡыллап көлә.

Батша һауыгып, бер нисә көн үткәс, Ҡыҙрас үҙенең кәләшенә: – Мин өс айға юлға сығып китәм, юлға аҙыҡ әҙерлә, – ти.

Келәше шунда ук мейес яғып, аҙыҡ әҙерләй, икенсе көндө ире йәйәү генә юлға сығып китә.

Ҡыҙрас ҡаланы сығыу менән кеҫәһенән өс ҡылды алып һыҙғырта. Шунда уҡ Алтынҡойроҡ-Көмөшьял килеп етә. Ҡыҙрас атланып донъя гиҙеп йөрөргә китә.

Китеүенә өс ай тулған көндө, төшкә табан, Ҡыҙрас батшалар кейеме кейенеп, бөтөнлаәй ят кеше ҡиәфәтенә кереп, Алтынҡойроҡ-Көмөшьялға атланып, батшаның ҡапҡа төбөнә килеп туҡтай. Уның атын күрергә ҡаланың бөтә халҡы йыйыла.

Батша ла ҡапҡа төбөнә сыға. Ҡыҙрас батшаға:

– Ас ҡапҡаңды! Мин һиңә йомош менән килдем,– ти. Батша ҡурҡа, ҡапҡаһын асмай, югереп кире инеп китә.Ҡыҙрас:

– Асмаһаң да мин инә алырмын!– тип, атын ҡойма аша һикерттерә. Шунан батша янына инеп: – Мин һиңә йомош менән килдем. Мин дә, һинең кеүек, бер батша. Былтыр ошо ваҡытта минең ике һалдатым ҡасҡайны. Шуларҙы һеҙҙә тип ишеттем,– ти.

– Миндә сит батша һалгдаттары юҡ,– ти батша.

– Бар шул.

– Тєалдат һалдатҡа оҡшар инде. Тамғалы булмағас, уларҙы ҡайҙан беләһең? – Тамғалары ла бар: береһенең арҡаһынан бер арҡалыҡҡа етерлек һырт ҡайышы алынған, икенсеһенең арҡаһына тимер балдаҡ ҡыҙҙырып баҫылған,– ти Ҡыҙрас.

– Тєин яңылыш килгәнһең. Ундай һалдаттар миндә юҡ, – ти батша.

– Улай булһа, шундай шарт ҡуйышайыҡ, – тип әйтте, ти, Ҡыҙрас. – Әгәр шул һалдаттар һиндә табылмаһа, минең башымды киҫәһең, бөтә байлығымды алаһың. Әгәр ошо ике һалдат һиндә табылһа, һинең башыңды киҫәм.

Был шарттарҙы ҡағыҙға яҙып, икеһе лә ҡул ҡуйҙылар, ти. Батша бөтә һалдаттарын йыя. Икәүләп ҡарап сығалар. Тамғалы һалдаттар табылмай.

– Тағы ла берәй ерҙә кешеләрең юҡмы? – тип һорай Ҡыҙрас.

– Ике кейәүем генә бар, өсөнсөһө әллә ҡайҙа сығып киткәйне, ҡайтҡаны ла юҡ әле,– ти.

– Шул кейәүҙәреңде килтер!– ти Ҡыҙрас. Батшаның ике кейәүен килтерәләр. Береһен ҡараһалар,

арҡаһына тимер балдаҡ менән баҫҡан эҙ була. Ҡыҙрас:

– Береһе табылды!– ти.

Икенсе кейәүҙе ҡараһалар, арҡаһынан бер арҡалыҡҡа етерлек һырт ҡайышы алынған була.

– Икенсеһе лә табылды, шарт буйынса, мин һинең башыңды киҫәм!– ти Ҡыҙрас.

Шул һүҙҙәрҙе ишетеү менән батша ағарына, аяғына баҫып тора алмаҫ хәлгә килә. Ҡыҙрас батшаның ике кейәүен таш келәткә яптырып ҡуя.

Батшаның башын киҫергә әҙерлек бара. Кемдер берәү ике батша ҡул ҡуйышҡан шартты халыҡҡа ҡысҡырып уҡый. Бер түмәр менән айбалта килтерәләр, һушынан яҙған батшаны башы менәп түмәргә һалалар. Баш киҫеүсегә айбалта тотторола. Батшаның башы ҡырҡылыр ваҡыт еткәндә генә улың өсөнсө ҡыҙы, ҡан-йәш түгеп:

– Атайымды зинһар үлтермә, минең хаҡым өсөн генә ҡалдырһана!– тип, Ҡыҙрастың аяғына йығыла.

– Ҡалдырһам да, һин һораған өсөн ҡалдырам,– ти Ҡыҙрас. Үҙе ялған һаҡал мыйыҡтарын алып ырғыта. Бөтә халыҡ. Ҡыҙрасты танып, таң ҡала.

Батша, түмәрҙән башын алып, һушына килгәс:

– Эй кейәү, кейәү, мип һине шул тиклем шәп кешелер тип уйламағайным. Бынан һуң һине һис кенә сит итмәм, шелтәле һүҙ әйтмәм, иң яҡын кешем, тоғро серҙәшем итеп күрермен, – ти.

Шулай тиһә лә, батша барыбер һүҙендә тормай.

Икенсе көндө Ҡыҙрас, кәләшен эйәртеп, батшанан башҡа сығып китә. Бер өй һалып, шунда икәү, мал аҫырап, йәшәй башлайҙар.

Бер көндө Ҡыҙрастың ҡатыны атаһы янына барған икән, батша уға:

– Хәйерсе балаһы хәйерсе шул. Бүре балаһын бүреккә һалһаң да иш булмай, тип дөрөҫ әйтәләр. Ҡайҙа тора бит, – торған өйөн әйтер инем! Бер баш һыйыр аҫыраған була. Мин уға, һораһа, илле һыйыр бирер инем, – ти.

Ҡыҙрастың ҡатыны ҡайтып был һүҙҙәрҙе әйткәс, Ҡыҙрас:

– Иртәгә ярты ҡаланы ашҡа саҡырабыҙ, – шунда атайың да килер, – ти.

Ҡыҙрас иртәгеһен, ҡырҡ ҡуй һуйҙыртып, аш әҙерләтә. Кискә табан йорт уртаһында, йәшел үлән өҫтөндә бик ҙур табын йыйыла. Батшаны ла саҡырып килтерәләр, ул иң түрҙә ултыра..

Ҡуй ите ашалып бөткәс, һәр ун кешегә берәр ҡоштабаҡ һурпа килтерәләр. Батша ашамай ултыра, – үҙенә айырым табаҡҡа һалып килтергәнде көтә. Туғыҙ кеше һурпа эсә, батша ҡалаҡ та ҡыбырҙатмай.

– Батшам, ниңә һурпа эсмәйһең? – тип һорай Ҡыҙрас.

– Мин алтын ҡалаҡ менән ашарға өйрәнгәнмен, шуға тик ултырам, – ти батша.

– Күптән шулай тип әйтергә кәрәк ине уны, – ти Ҡыҙрас. Ул шунда уҡ аҙбар артына сыға ла кеҫәһендәге өс ҡылды өс тапҡыр тартып ала, – алдына Алтынҡойроҡ-Көмөшьял килеп тә туҡтай.

– Батшаға хәҙер үк алтын ҡалаҡ булһын, – ти Ҡыҙрас Алтынҡойроҡ-Көмөшьял күҙҙән юғала. Ҡыҙрас табынға килеп ултырыу менән батша алдына алтын ҡалаҡ килеп төшә.

Батша, ғәжәпләнеп, алтын ҡалаҡты һул ҡулы менәп тотоп ҡарай ҙа кире ҡуя.

– Батшам, ниңә һурпа әсмәйһең? Алтын ҡалаҡ оҡшамаймы, һурпа оҡшамаймы? – тип һорай Ҡыҙрас.

– Бик эсер инем дә, кисә уң ҡулымды ҡаймыҡтырғайным. Ҡалаҡ тотоп булмай, һул ҡул менән уңайһыҙ, – тигән булып, батша үҙенең халыҡ менән бер табаҡтан ашарға теләмәүен йәшерергә тырыша.

– Күптән шулай тип әйтергә кәрәк ине уны, – ти Ҡыҙрас. Үҙе кешегә һиҙҙермәй генә ҡулын кеҫәһенә тығып, өс ҡылдың береһен өс тапкыр тартҡылап ала. Шунда уҡ алтын ҡалаҡ үҙенән-үҙе ҡуҙғалып, батшаға һурпа эсерә башлай. Батшаның ауыҙы ашауҙан бушамай – алтын ҡалаҡ табаҡтағы һурпаны йоттороп ҡына тора. Табаҡтағы һурпа бетмәйенсә, алтын ҡалаҡ үҙ эшенән туҡтамай. Бөтә халыҡ быға таң ҡала.

Батшаның бик эскеһе килә башлай. Шул ваҡытта һәр ун кешегә берәр көрәгә ҡымыҙ килтерәлер. Туғыҙ кеше бер туҫтаҡтан эсә. Батша, ерәнеп, унынсы булып эсергә теләмәй. «Кейәүем тағы берәй әмәлен табыр еле»,– тип ултыра бирә. Кейәүе лә был юлы юрамал тик кенә ултыра.

Табын таралыр ваҡыт еткәс, Ҡыҙрас халыҡҡа былай ти;

– Хөрмәт итеп, минең аш-һыуыма килеүегеҙ өсөн һеҙгә рәхмәт. Батшаға гына был рәхмәт һүҙен әйтә алмайым мин. Ни өсөн тиһәң, ул һеҙҙең менән бер табаҡтан ашарга, бер көрәгәнән ҡымыҙ эсергә ерәнә. Шуның өсөн мин кеше менән бер табаҡтан ашарга, бер көрәгәнән эсергә өйрәнгәнгә тиклем, батшаны кеше аяғы кермәгән дөм ҡараңғы урманға илтеп ташларға кәрәк, тип уйлайым. Шуға ҡаршы кешеләр юҡмы?

– Юҡ, юҡ?– тип ҡысҡыра бөтә халыҡ.

Ҡыҙрас кеҫәһенән өс ҡылды алып, өс тапҡыр тарта. Йорт уртаһына Алтынҡойроҡ-Көмөшьял килеп баҫа. Ҡыҙрас атҡа:

– Бынау батшаны өҫтөңдән төшөрмәйенсә дөм ҡараңғы урманға илтеп ташлап кил, – ти.

Халыҡ батшаны ай-вайына ҡарамай атҡа мендереп ултырта. Ҡыҙрас, һай, һылыу малҡай, тип әйтеү менан, Алтынҡойроҡ-Көмөшьял ҡушылған эште үтәр өсөн күҙҙән юғала.

Ул батша дөм ҡараңғы урманда ла кеше ҡәҙерен белергә өйрәнмәгән, ти. Шуға күрә Ҡыҙрас уны йортона кире ҡайтармаған. Батша, халыҡтан айырылып, ҡаңғырып йөрөй торғас, астан үлгән дә ҡуйған, ти.

Алтынсәс

Борон заманда, бынан бик күп йылдар элек, тап ҡара урман уртаһында йәшәгән, ти, бер һунарсы. Уның Үтәғол исемле улы була. Малай ике йәшкә еткәс, әсәһе үлеп китә. Үтәғол атаһы тәрбиәһендә тороп ҡала. Улар бергәләп, кәкере-бөкөрө төтөн сығарып, тағы ун биш йыл йәшәгәндәр. Үтәғол егет булып өтә. Ул кесе йәштән алып, атаһы менән бергә һунарға йөрөп, оҫта һунарсы булып үҫә.

Бер ваҡыт Үтәғол менән атаһы һунарға китәләр. Кинәт ағас араһынан бик ҙур айыу килеп сыға ла ҡарт һунарсының өҫтөнә ташлана. Егет абайларға өлгөрмәй, уның өҫтөнә икенсе айыу менеп килә. Үтәғол үҙенә ташланған айыуҙы үлтергәнсе, теге айыу атаһын бик ныҡ йәрәхәтләп өлгөрә. Атаһы, шул йәрәхәттән терелә алмай, үлеп китә. Үтәғол тере етем булып тороп ҡала. Был хәсрәтле урынды ташлап, ул күрше ауылға эш эҙләп китә. Үтәғол бик яман бер байға ялсылыҡҡа инә. Ул уның йомоштарын үтәй-үтәй арып бөтә.

Бер ваҡыт бай бер сихырсынан, имеш, алтын балыҡ итен ашаһаң, барлыҡ йән эйәләренең дә тауышын аңларға мөмкин тигән хәбәр ишетә. Бай Үтәғолға, йылғаға барып, алтын балыҡ тотоп алып ҡайтырға ҡуша:

– Алып ҡайтмаһаң, башыңды сабып өҙөрмөн, – ти.

Бик оҙаҡ эҙләгәндән һуң, Үтәғолдоң ауына алтын балыҡ эләгә. Алып ҡайтып байына күрһәтә, бай бик шатлана, шунда уҡ бешерергә ҡуша:

– Тик ҡара уны, бер ҡабым да ашап ҡарама, юғиһә үлтерермен, – ти бай.

Үтәғол балыҡты бешерә лә, йә тоҙо сыҡмаҫ, йә артыҡ булыр тип, балыҡтың ҡойроғон ғына киҫеп алып, тәмләп ҡарай. Ашап ҡараһа, балыҡ бик тәмле була. Шул тиклем тәмле була, ул үҙен-үҙе тота алмай, ашай башлай. Шул ваҡыт уның эргәһенә безелдәп бер себен осоп килә лә:

– Миңә лә ашат инде, мин бик алыҫтан киләм, һине йыраҡтан күрәм, – ти. Егет себенде лә туйҙырып ебәрә. Себен рәхмәттәр уҡып, кәрәк ваҡытта ярҙам итергә вәғәҙә биреп, безелдәп осоп китә.

Балыҡты ашап бөтә лә Үтәғол, ябай балыҡ бешереп, байға ашата. Ашағандан һуң бай, төрлө ҡош-ҡорттоң тауышын тыңлап ләззәтләнергә уйлап, ат ектереп, урманға сыға. Ләкин ҡоштарҙың береһенең дә тауышын аңламай. Үтәғолдая үс алырға була. Тиҙҙән байҙың бисәһе үлеп китә. Бай ҡайҙандыр бынан бик алыҫ торған бер батшаның Алтынсәс исемле бик матур зифа буйлы ҡыҙы барлығын ишетә.

– Теләһә нисек, теләһә ниндәй юлдар менән булһа ла Алтынсәсте килтер, – ти бай Үтәғолға. Егет янып-көйөп юлға сығып китә. Юлда барғанда ул бер ағас төбөндә ҡырмыҫҡа ояһының яныуын күрә. Бисара ҡырмыҫҡалар, ҡайҙа барырға белмәй, яҡ-яҡҡа сабалар. Үтәғол, уларҙы ҡыҙғанып, янғынды һүндерә. Ҡырмыҫҡалар рәхмәт әйтеп, кәрәк ваҡытта ярҙам итергә вәғәҙә биреп тороп ҡалалар.

Егет ары китә. Бара торғас, бер ағас төбөндә ояларынан осоп төшкән ике һайыҫҡан балаһын күрә. Улар сыйылдашып ярҙам һорайҙар. Үтәғол уларҙы ояларына кире һала. Улар ҙа рәхмәт әйтеп, кәрәк ваҡытта ярҙам итергә вәғәҙә биреп тороп ҡалалар.

Үтәғол тағы китә. Бара торғас, ул бер йылға буйында ике балыҡсының ҡанға батып һуғышып ятыуҙарын күрә. Улар янына килеп, һуғышыуҙарының сәбәбен белә: баҡһаң, улар алтын балыҡ өсөн һуғышалар икән. Үтәғол алтын балыҡ өсөн бик күп аҡса биреп һатып ала ла балыҡты һыуға ебәрә. Балыҡ рәхмәт әйтеп, кәрәк ваҡытта ярҙам итергә вәғәҙә биреп, йөҙөп китә.

Бик күп михнәттәр күреп, Үтәғол теге батшаға килеп етә. Батша бының һүҙен тыңлағандан һуң, егет алдына өс бурыс ҡуя:

– Ошоларҙы үтәй алһаң, ҡыҙҙы алып ҡайтаһың. Беренсе шарт шул: Алтынсәс иптәштәре менән күңел асып йөрөгәндә, бауы өҙөлөп, муйынынан бик ҡиммәтле мәрйендәрҙән торған муйынсағы төшөп юғалды. Улар шул тиклем ваҡ, эҙләп-эҙләп таба алманыҡ, һин шуларҙы тап, – ти.

Үтәғол, бик ҡайғырып, юлға әҙерләнә. Бер ниндәй ҙә сара таба алмайса йөрөгәндә, уға теге ҡырмыҫҡалар ярҙамға килә. Улар үлән төбөнән бөтә мөрйендәрҙе табып бирәләр. Егет, мәрйендәрҙе алып ҡайтып, батшаға тапшыра. Батша бик ғәжәпләнә лә икенсе шарт ҡуя:

– Икенсе шарт шул: иптәштәре менән йылғала кәмәлә йөрөгәндә Алтынсәс балдағын һыуға төшөрөп ебәрҙе. Беҙ эҙләп-эҙләп таба алманыҡ, һин шуны тап, – ти.

Үтәғол йылға янына барып, бик ҡайғырып ултырранда, әлеге алтын балыҡ ярҙам итә. Ул алтын балдаҡты табып алып килтереп бирә. Батша быға ла бик ғәжәпләнә. Өсөнсө шартын ҡуя:

– Өсөнсө шарт, – ти, – йән үлтерә, йән терелтә торған шифалы һыу табып килтер.

Үтәғол бик ныҡ ҡайғырған. Аптырап, нисек үтәйем инде, тип сығып китә. Шулай уйланып, ҡара урман әсенә барып керә. Ағас төбөндә уйланып ултырғанда, әлеге һайыҫҡан балалары ярҙам итәләр. Улар ете һыу, ете тау-урман аша үтеп, Үтәғолға теге шифалы һыуҙарҙы килтереп бирәләр. Ләкин батша был һыуҙарға ышанмай, һынап ҡарарға була. Шунда уҡ бер ҡарт хеҙмәтсеһен килтертә лә үлтерә торған һыуҙы һибә. Һыуҙы һибеү менән, хеҙмәтсе үлә, терелтә торғанын һибеү менән, хеҙмәтсе терелә.

Хәҙер инде батша Үтәғол алдына иң һуңғы һынау ҡуя:

– Бына һинең алдыңда ун ике бер төҫлө, бер төрлө кейемле ҡыҙҙар. Улар араһынан Алтынсәсте тап, – ти.

Үтәғол тағы ла аптырап ҡала. Шул саҡ уның ҡолағына теге себен килеп ҡуна ла:

– Мин ярҙам итермен,– тип безелдәй. Себен тиҙ генә осоп китеп, бөтә ҡыҙҙарҙың яулыҡ аҫтына кереп, Алтынсәсте таба ла Үтәғолдоң ҡолағына килеп ҡуна.

– Әйҙә, киттек, мин һиңә барып етеү менән «өҫтәлгә һуҡ» тип әйтермен, – ти.

Үтәғол себен ярҙамында Алтынсәсте таба ла, батша менән хушлашып, ҡыҙҙы алып ҡайтып китә. Бик күп яфалар күреп, бик күп ғазаптар сигеп, ҡыҙҙы байға алып ҡайта. Бай, уның, юлда оҙаҡ йөрөгәнлегенә асыуланып, башын киҫтереп һарайға ташлай.

Алтынсәс юлда Үтәғолдо яратып өлгөргән була. Ул байҙан Үтәғол менән һаубуллашырға рөхсәт һорай. Бай теләр-теләмәҫ кенә риза була.

Алтынсәс һарайға инә лә теге терелтә торған һыуҙы һибеп ебәрә. Үтәғол элеккенән дә матур, таҙа егет булып килеп тора. Улар ҡултыҡлашып һарайҙан килеп сыҡҡас, байҙың иҫе китә. Уның да шулай, үлеп, яңынан терелеп, тағы ла йәшәрәһе килә. Ул үҙенең башын сабып өҙөргә бойора. Байҙың башын сабып өҙәләр. Өҙөүен өҙәләр ҙә, һуңынан терелтмәйҙәр. Байҙы алып барып күмәләр. Үтәғол уның урынына бай булып ала. Алтынсәс менән икәүләп донъя көтә башлайҙар.

Шуның менән әкиәтемде бөтөрөп, убырлы ҡарсыҡҡа бер ҡалаҡ тоҙ менән бер телем икмәк алып барып бирҙем. (Шулай тип бөтөрөп ҡуялар беҙҙең яҡта әкиәтте.)

Әхмәт жулик

Борон заманда Әхмәт исемле атаҡлы бер жулик булған. Теге илгә лә барып сыҡҡан, был ҡалаға ла килеп киткән, гел шулай урлашып йәшәгән, ти. Бер заман Әхмәт жулик Ҡазанға килеп сыҡҡан. Тик бында уға бер ҙә рәт сыҡмай икән. Быға әйтәләр:

– һин Иранға бар! – тиҙәр. Шунан был кәрәк-ярағын ала ла Иранға китә, Бағдад шәһәренә. Бағдад шәһәренә барғас, үҙенә бер иптәш табып ала. Ул бер ҡарт жулик булған, ти. Шуның менән бергәләп эш итә башлайҙар былар.

Нисәнсе йыл булғандыр, уныһын кем белһен инде, тик

август айы була был. Әхмәт жулик күлдәк-ыштандан ғына бер

баҡсала ята икән. Был ваҡыт бүтән ҡалананмы әллә икенсе

илдәнме икән инде, – бында һатыу итер өсөн байҙар килә. Бер

бай атынан төшкән дә тротуарҙан атлап бара икән, шул саҡ

Әхмәт жуликте күреп ҡалған. «Бынау өшөп ята, бисара», –

тип, ун тин көмөш хәйер биргән.

Әхмәт жулик, тороп ултырып, хәйерҙе ала, ә күҙҙәре байҙың аҡса тоҡсайында: ҡайҙа һалыр икән тип ҡарап тора.

Бай китә. Әхмәт жулик тора һала ла, тегегә күренмәйенсә генә, артынан эйәрә. Былар шулай үҙәк урамдан үтеп китәләр, инде байҙың фатиренә яҡынлашалар. Әхмәт жулик бер ҙә рәтен сығара алмай бит һаман. Шулай тағы бер аҙ барғас, ҡараңғы төшкәйне, тегенең кәшәләгөн ала бит был ҡалай итеп булһа ла. Ала ла яңынан теге урынына барып ята.

Бай фатиренә ҡайтып етте. Өйгә кергәс, көшөлөгөн алып ҡуяйым тиһә, көшөлөк юҡ бит бының.

– Бәй, бәй, бая ун тин хәйер биргәйнем, шунда төшөрөп ҡалдырғанмындыр, ахырыһы, – ти был.

Бай кире әйләнеп килә лә быға йәбешә:

– Һин алғанһыңдыр минең аҡсаны, – ти.

Ә Әхмәт жулик теге аҡсаларҙы – гел унарлыҡ алтын икән – барыһын да табан аҫтына тығып бөткән.

– Юҡ, – ти был, – ҡайҙан алайым мин һинең аҡсаңды. Бына үҙең биргән ун тинең, – тип, усын асып, бер ун тинлекте генә күрһәтә.

Бай ҡарап тора-тора ла аптырап ҡайтып китә.

Хәҙер Әхмәт теге ҡарт жулик менән икәүләп, ер аҫтынан юл яһап, үҙҙәренә бер торлаҡ ҡоралар. Алтын күп бит инде быларҙың.

Бер заман сығалар ҙа былар батша һарайы янынан үтеп баралар. Ҡойма буйында бейек бер тирәк үҫеп ултыра икән. «Мин сыҡмайынса ошонан китмә»,–тип, ҡарт жуликте ҡарауылға ҡалдыра ла Әхмәт жулик үҙе тирәккә менеп китә. Менеп етһә, тирәктең осо балконға тейеп тора. Шунан балконға төшөп, балкондан Иран батшаһының һарайына инеп китһә, унда ҡулдарына киң балта тотоп, ҡарауылсылар тора икән.

– Әһә, былар йоҡлап китһә, мин бындағы алтынды алам,– тип уйлай Әхмәт жулик.

Тегеләр йоҡлағас, ключник эргәһенә бара. Ключникте уятмайынса ипләп кенә асҡыстары менән бергә күтәреп ала ла бер йоҙаҡты аса. Асһа, бында аҡса булып сыҡманы, батша ҡыҙының иң яҡшы ҡиммәтлә биҙәнеү әйберҙәре булып сыҡты. Был шунда ла муйынға элә торған ынйыларынан бер-икеһен алып һалды, башҡаһына теймәне. Шунан был: «Туҡта, һарайға бер кергәс, батша ҡыҙып үбеп сығайым әле»,– ти. Китә был, ҡыҙҙың ятҡан бүлмәһен әҙләп.

Шулай бүлмәнән-бүлмәгә бара торғас, батша ҡыҙының ятҡан еренә барып сыға. Батша ҡыҙының йөҙөн асып ебәргәйне, аяғын да күреп ҡалды. Аяғында бигерәк тә матур ботинка икән. Башта шуны алырға булды. Береһен сисеп алғайны, батшаның ҡыҙы уянып китеп, юрғанын һирпеп ебәрҙе. Юрғанын һирпеп ебәргәйне, Әхмәт жулик юрған аҫтында торҙо ла ҡалды бөркәлеп. Батша ҡыҙының ҡысҡырған тауышына бының янына килһәләр, бер кеше лә юҡ. Аптыранылар. Хәҙер үҙҙәренең белемселөрен килтерҙеләр. Улар ҙа ҡарайҙар – тапмайҙар.

– Бында бер кем дә юҡ. Һин һаташып уянғанһыңдыр, –

тиҙәр.

Был батшаның ҡыҙында монгол батшалығынан килтерелгән бер ҡыҙ стряпка булып тора икән. Хәҙер ул музыка уйнай, музыка тауышына ҡыҙ йоҡлап китә. Монгол ҡыҙы быны тәрбиәләп, юрғанын ябырға үрелгәйне, кинжалын тотоп, Әхмәт килде лә сыҡты.

– Тауышланма, бар кереп йоҡла, – ти.

Монгол ҡыҙы үҙенең бүлмәһенә кереп киткәс, Әхмәт ҡыҙ янына барырға иткән саҡта, теге тағы ла ҡысҡырҙы ла ебәрҙе бит, жулик, бур, тип. Хәҙер ҡарауылсылар быны баҫтырырға тотондо. Был бер бүлмәнән икенсе бүлмәгә үтеп, балконға сыға ла, тирәк буйлап, урамға төшә. Иптәше менән теге ҡойоларына барып яталар.

Шунан бында хәҙер батшаның күңеленә ҡурҡыу төштө бит инде. Иртәгеһен был ҡапҡаһына иғлан ҡаҙаҡлата. Унда шулай тип яҙылған: «Батшаның вариҫтәре, килегеҙ. Батшаның ҡыҙы үҙенең теләгән кешеһенә бара. Асыуланып, һуғыш-фәлән булырҙан түгел». Әхмәт жулик тә килеп иғланды уҡый.

Күп тә үтмәй, сит батшаларҙың улдары килә лә башлайҙар. Әхмәт жулик: «Бына фәлән ерҙә ике ат бар, шуларҙы алып киләйек тә беҙ ҙә барайыҡ», – ти.

Ун биш көндән шул аттарҙы алып киләләр ҙә, бер көнгә һуңлап, былар ҙа китәләр шунда. Бында Греция, Монгол, Япон батшаларының улдары килгән. Улар инде һарайға инеп, алдан урын алғандар, ултыралар, ти, һис тә ки әллә кем булып! Әхмәт жулик ҡарт жуликте үҙенең консулы итеп, икеһе ике ат менеп, килеп еттеләр былар ҙа бында. Килеп еткәс, әйтәләр: «Беҙ утрауҙарҙағы ҡырағай батшалыҡтың улы», – тиҙәр. Шулай тигәс, быларҙы ла индерҙеләр.

Шунан һуң бында туй ҡыҙып китте, бәхәсләшеү китте: һәр ҡайһыһының батша ҡыҙын үҙенә алғыһы килә бит инде. Батшаның ҡыҙы сығып һөйләй башлай: «Үҙемдең яратҡан кешемә барам, – ти. – Тик һуғыш булырҙан түгел», – ти. Шулай тип әйтә лә, балдағын алып, Әхмәт жуликтең бармагына кейҙерә. Әхмәт, жулик булһа ла, бик матур булған ул. Шунан былар туй яһайҙар, бергәләп тора башлайҙар. Бер нисә көн үткәс, теге монгол ҡыҙы быны таный бит. Батшаға барып әйтә: «Был утрауҙарҙан килгән ҡырағай батшалыҡтың улы түгел, ә теге саҡта килгән жулик»,–ти. Батша егетте ҡулға алдыра.

Хәҙер Монгол батшаһының улы ҡысҡыра: «Бындай жуликте үлтерергә кәрәк!»__ти.

Япон батшаһының улы ла ҡысҡыра. Грецияныҡы ла ҡысҡыра. Былар батша менән бер булып, хәҙер дүртәүләп йәбештеләр. Ултыра торғас, шундай ҡарар сығаралар; «Йөҙ розга бирәйек тә йыртҡыс януарҙарға ташлайыҡ», – тиҙәр.

Батша ҡыҙы быны ишетеп ҡала ла ике һалдатты нығытып ҡуя: «Һеҙ розга бирҙек тип әйтерһегеҙ ҙә ер аҫты юлынан сығарып ебәрерһегеҙ, мин һеҙгә фәлән тинлек алтын бирермен»,– ти.

һалдаттар шулай итә: йөҙ мәртәбә розга бирҙек тиҙәр ҙә, йыртҡыстарға ташлайбыҙ тип алып китеп, йәшерен юлдан сығарып ебәрәләр.

Әхмәт әлеге землянкаһына барып керһә, ҡарт жулик шунда ята. Ул теге саҡта шау-шыу башланғас та сығып тайған булған икән.

– Үлмәнеңме ни, һин нисек ҡасып ҡотолдоң? – ти, аптырай был. Әхмәт жулик башта бармағындағы батша ҡыҙының, балдағын, аҙаҡ арҡаһында ялланып ятҡан ҡамсы эҙҙәрен асып күрһәтә лә эште һөйләп бирә.

Хәҙер батша һарайына килһәк, бында талаш киткән бит әйГ Монгол батшаһының улы: «Ҡыҙҙы мин алам», – ти. Япон батшаһының улы: «Юҡ, мин алам»,–ти. Греция батшаһының улы: «Мин алам», – ти. Ҡыҙ әйтә тегеләргә:

– Алты ай тыуып, алты ай үткәс, әйтермен, шунда килерһегеҙ. Унда ла әле кем ҡиммәтле бүләк алып килә, шуға ғына барырмын, – ти.

Батша ҡыҙы һалдаттарға яҙыу яҙып бирә лә Әхмәт янына барырға ҡуша, Бының инде тегеләрҙең береһенә лә барғыһы килмәй, Әхмәткә барғыһы килә.

Яҙыуҙы алғас, Әхмәт тегенең өйрәткән белемсеһенә (сихырсыға йәғни) китә. Килә лә, миңә өйрәт, ти. Батша ҡыҙының балдағын, ҡағыҙын күрһәтә. Шунан һуң белемсе бер бүлмәгә алып килә быны. Бүлмәнең стеналары шау көҙгөнән, ти,

– Анауһына ҡара әле, – ти ҡарсыҡ.

Әхмәт жулик ҡараһа, бер Аҡбуҙат сабып килә.

Ҡарсыҡ быға бер кинжал бирә. Шуны ҡулыңдан төшөрмә, ти.

Әхмәт кинжалды ала ла, әбей өйрәткәнсә, шул Аҡбуҙатты эҙләргә сығып китә. Әйҙә, ул китә торһон, беҙ тегеләргә киләйек.

Батша малайҙары һөр береһе үҙ илдәренә ҡайтып керҙеләр инде. Ҡайттылар ҙа ҡиммәтле бүләк әҙерләргә тотондолар.

Бына Монгол батшаһының улы сығып китә ҡиммәтле бүләк эҙләргә. Үҙе менән йөҙ һалдат ала был, ашамлыҡ ала. Эҙләп, өс ай тирәһе йөрөйҙәр былар. Бының һалдаттары астан үлеп бөтә, хәҙер үҙе генә ҡала. Йөрөй был бер үҙе, эй йөрөй, йөрөй торғас, бер һыу буйлап төшәп килә ине, бер алмағас үҫеп ултыра. Алмағасыңда ике генә бөртөк алмаһы бар. «Алманың береһен ашаһаң, үлтерә, икенсеһен ашаһаң, терелтә» тип яҙып ҡуйылған шунда.

«Әһә! – ти был. – Былай булғас, был – иң ҡиммәтлә бүләк булды бит, – ти. – Әгәр миңә килмәһә, быныһын ашатып үлтерәһең дә, икенсеһен ашатып терелтәһең»,– тип уйлап алмаларҙы икеһен дә өҙөп алып, икеһен ике тоҡҡа һала ла ҡайтып китә.

Хәҙер Греция батшаһының улына килһәк, ул да ҡиммәтлә бүләк эҙләп йөрөй. Быныһы йөрөп-йөрөп, бер тауҙан икенсе тауға һуҙылған тоҙаҡҡа барып сыға. Тоҙаҡта бер хрусталь эленеп тора. Ҡояш яҡтыһында ялт-йолт килә. Ҡылана торғас, шуны өҙөп төшөрә бит был. Ҡулына алып тегенең аша ҡарағайны, үҙенең шәһәре лә, Бағдад шәһәре лә яп-яҡын булып күренеп тик тора бит эй!

«Бәй, былай булғас, был ҡиммәтле бүләк булып сыҡты лабаһа, бының аша теләгән ерҙе күреп була бит!» – тип, Греция батшаһының улы ла ҡайтып китте.

Инде Япон батшаһының улына килһәк, ул да сығып киткән ҡиммәтле бүләк эҙләргә. Диңгеҙ утрауҙарын, урмандарҙы ҡалдырмай эҙләп йөрөгәндә, был бик матур бер балаҫҡа тап була. Хәҙер был шул балаҫҡа баҫҡайны, балаҫ быны күтәреп, үҙенән-үҙе осоп сыҡты ла китте бит эй!

«Әһә, был бик ҡиммәтле бүләк бит! Мин бының менән Бағдад батшаһының ҡыҙын алалам», – тип шатлана был.

Ярай, быларҙың һәр береһе үҙҙәренсә шатлана торһон, ҡыҙ янына барырға әҙерләнһен, хәҙер китәбеҙ Әхмәт жулик янына.

Әхмәт жулик, теге белемсе ҡарсыҡҡа рәхмәттәр әйтеп, Аҡбуҙатты эҙләргә сығып киткәйне бит инде. Ҡулында бының –кинжал. Эй бара был, эй бара, тауҙар, урмандар үтә. Ике тау араһынан барған ваҡытта бер йортҡа барып керә, унда бер ҡарсыҡ ултыра. Ҡарсыҡтың исеме Заһира. Заһира ҡарсыҡ әйтә тегегә:

– Бынауында, ти, бер ҡапҡа бар, кинжалың менән һелтәһәң, йоҙағын өҙә һелтәрһең, ти. Түлке кинжалыңды ҡулыңдан ысҡындыра күрмә, ти. Шунан, ти, ҡапҡа үҙе асылыр. Унан һинең алдыңа бер крокодил килеп сығыр. Крокодилде үлтереп сығып китһәң, аждаһа торор. Уны үлтергәс, бер сихыр ағасы булыр. Ул ағас кешене үҙенә тартып ала ла, быуа ла үлтерә, һин ҡурҡма, гел алға бар, тик кинжалыңды ғына ҡулыңдан ысҡындырма, шуның менән һелтөй-һелтәй бар, – ти. Заһира ҡарсыҡ һөйләй инде быларҙы.

Хәҙер Әхмәт, шул ҡапҡа ҡаршыһына барып, кинжалын һелтәп ебөргөйпе, йоҙаҡ шарт итеп килеп төшө. Йоҙаҡ өҙөлөп төшкәйне, ҡапҡа шарран-яра шығырҙап асылып китә лә бының алдына бер крокодил килеп тә сыға. Әхмәт, төгө ҡарсыҡ әйткәнсә, кинжалын һис ҡулдан ысҡындырмай, һелтәнеп тик тора. Бәй, Әхмәт һелтәгән һайып, тегенең тештәре ҡойола бит! Шулай, крокодилдөң тештәрен ҡойоп бөткәс, ары китә был, аждаһа янына барып өтә. Аждаһа үкерә, ауыҙынан уттар сәсә бит, ҡәһәрең! Әхмәт ҡурҡмай, ҡулынан кинжалын да ысҡындырмай, һелтәнә-һелтәнә һаман алға бара. Аждаһа хәлһеҙләнеп,. йомғаҡ һымаҡ йомарлана да әллә ҡайҙа тәгәрәп төшөп китә!. Шунан китә Әхмәт тағы ла алға. Эләге сихыр ағасына барып етә. Индә был, бөтә көсөн йыйып, кинжалын һелтәй башлай, һелтәгән һайын ағастың ике-өс ботағы өҙөлөп төшә. Шулай ботаҡтары өҙөлөп төшөп бөттө, ағас ҡоро төпсөккә ҡалды. Шунан Әхмәт жулик ары киткәйне, бөтә яҡты ялмап, ут солғап алды. Заһира ҡарсыҡ Әхмәткә бер һыҙғыртмаҡ биргәйне, бик ҡыйын булғанда, шуны һыҙғыртырһың тип. Кинжал менән һелтәп-һелтәп тә, ут кәмемәгәс, шул һыҙғыртмаҡты алып һыҙғыртып ебәргәйне, бының алдына Заһира ҡарсыҡ үҙе килде лә баҫты.

– Бына ошонан бер нур күренер, шуға ҡарап бер ай барырһың. Шул нур һиңә Аҡбуҙатты бирер, – ти Заһира ҡарсыҡ Әхмәткә.

Был хәҙер бер ай буйына шул нурға ҡарап китә. Бер ай тигәндә, нурға барып етә. Барып етһә, нур булып балҡып, ап-аҡ; йөҙлө, ап-аҡ сәсле бер ҡарт ултыра икән.

– Бында һин нисек килеп еттең, улым, унда януарҙар күп ине бит? – ти ҡарт.

– Бик ауыр булһа ла килеп еттем инде, бабай, миңә Аҡбуҙат кәрәк ине бит әле, – ти Әхмәт.

– Һе, алаймы, әйҙә, алай булғас, киттек, – ти ҙә, быны бер кәмәгә ултыртып, диңгеҙ әсенә алып кереп китә. Байтаҡ ҡына барғас: «Бына ошонда сум, – ти. – Диңгеҙ төбөндә бер таш булыр, шуның аҫтында бер асҡыс булыр, шуны алып сыҡ», – ти.

Әхмәт сума, ҡарт кәмәлә ҡала. Әхмәт теге ташты табып, таш аҫтындағы асҡысты алып сыға. Ҡарт Әхмәттә кәмәгә тартып ала ла китәләр былар ҡоро ергә сығып. Күпме ер үткәндәрҙер былар, бер тауға килеп сығалар. Тауҙың битендә бер ишек күренә. Бабай әйтә: «Бар ҙа ана шул ишекте ошо асҡыс менән, ас. Аҡбуҙат шунда булыр», – ти.

Әхмәт бара, теге асҡыс менән ишекте шартлатып аса. Асһа, бында Аҡбуҙат тора. Эйәрләнгән, ҡоралдары ла бар. Әхмәт Аҡбуҙатты менә лә, йылт итеп, бабай янына килеп те етә. Ҡарт әйтә: «Был атты менеп алғас, һин инде хәҙер ике айлыҡ юлыңды ике сәғәттә алдыраһың», – ти.

Ап-аҡ йөҙлө, ап-аҡ сәсле ҡарт ошо урында тороп ҡала. Әхмәт, Аҡбуҙатҡа атланып, сығып китә. Ҡайтып килешләй әлеге Заһира ҡарсыҡҡа килеп төшө.

– Атыңдан төш тә, эйәренең артында бер тартма бар, шуны тартып ал, – ти Заһира ҡарсыҡ.

Әхмәт төшөп, шул тартманы тартып алғайны, Аҡбуҙат осоп сыҡты ла китте, шунда уҡ күҙҙән дә ғәйеп булды.

– Бына атһыҙ ни эшләйһең инде хәҙер? – ти Заһира ҡарсыҡ, көлә.

Оҙаҡ ваҡыт үтмәне, бында бер күк ат килеп төштө. Арҡаһында бына тигән эйәре, эйәрендә ҡоралы бар.

– Бына шуға атлан, – ти ҡарсыҡ.

Әхмәт атҡа менгәйне, Заһира ҡарсыҡ быға ун биш бөртөк борсаҡ бирә:

– Бағдад ҡалаһына барып етер саҡта, ошоно һибеп ебәрерһең. Уң яғыңа һипһәң, кавалерҙәр булыр; һул яғыңа һипһәң, армия булыр, – ти.

Был шунда тороп торһон, хәҙер яңынан тегеләр янына барайыҡ. Монгол батшаһының улы, Япон батшаһының улы, Гре-ция батшаһының улы – өсөһө өс яҡлап киләләр ҙә бер һыу буйында юлдары ҡушылғас, бергәләп китәләр. Монгол батшаһының улы теге алманың үлтерә торғанын Иран батшаһының ҡыҙында хеҙмәт итеүсе монгол ҡыҙына посылка итеп һалған була, «мин барғансы ашат шуны», тип. Хәҙер былар өсөһө бергә килеп ҡушылғас: «Давай, минең хрусталдән ҡарап алайыҡ әле», – ти Греция батшаһының улы. Ҡараһалар, батша ҡыҙы үлгән, Бағдад ҡалаһына ҡара флаг эленгән. Япон батшаһының улы әйтә:

– Минең балаҫ оса бит. Шуға өсәүләп ултырһаҡ, бик тиҙ барып етәбеҙ, – ти.

Монгол батшаһыпың улы әйтә:

– Миндә терелтә торған алма бар, шуны ашатһаҡ, терелтербеҙ уны, – ти.

Балаҫҡа өсәүләп баҫҡайнылар, осоп сығып та киттеләр, Бағдад ҡалаһына барып та төштөләр. Батша быларҙы бик ҡайғырып ҡаршы алды. Монгол батшаһының улы барып теге алмаһын еҫкәткәйне, ҡыҙ ырғып торҙо ла ултырҙы,.ти.

Быларҙың өсәүһе араһында тағы талаш китте. Япон батшаһының улы әйтә:

– Минең балаҫ булмаһа, килеп етә алмаҫ инек, – ти. Греция батшаһыпың улы әйтә:

– Минең хрусталь булмаһа, күрмәҫ инек, – ти. Монгол батшаһының улы әйтә:

– Минең алма булмаһа, ул терелмәҫ ине, – ти.

Монгол батшаһы улының ике йөҙ һалдаты бар. «Мин һуғышып булһа ла алам», – ти. Шулай итеп, быларҙың өсәүһе араһында ыҙғыш сығып киткәс, ҡыҙ әйтә:

– Бирегеҙ бүләктәрегеҙҙе, тикшереп ҡарайыҡ, – ти. Бирәләр. Шул арала Әхмәт жулик тә Бағдад ҡалаһына килеп етә. Армияһы теге яҡтан да, был яҡтан да ерҙе ҡаплап килә икән. Килеп етте лә был, кремлде уратып алды. Монгол батшаһының армияһын юҡ итте, тегеләрҙең үҙҙәрен ҡулға алды. Ҡыҙ югереп ҡаршы сыҡты ла: «Мин бына быға барам», – ти. Тегеләрҙең ҡиммәтле бүләктәре ҡыҙҙың ҡулында ҡалды.

– Яҡшы саҡта ҡайтаһығыҙмы әллә төрмәлә ятырға риза булаһығыҙмы? – ти был тегеләргә.

Тегеләр ҡайтып китә. Шулай итеп, Әхмәт жулик батшаның, ҡыҙын алып ҡуя, батша була.

Незнай

Борон-борон заманда бер ир менән ҡатын йәшәгән.Уларҙың бер генә бөртөк улдары булған. Был малай тыуған көндө быларҙың бейәһе ҡолонлаған, эттәре көсөкләгән, хатта бедейҙәре лә балалаған. Малай гел генә шул ҡолон менән, эте, бесәйе менән уйнаған. Атаһы күп ваҡытта ситтә сауҙа ител йөрөгән.

Бына бер ваҡыт атаһы үҙенең сауҙа эше менән ситкә сығып киткәс, әсәһе бер хәлфә менән осраша башлай. Быны малай белен ҡала. Ҡатын да, хәлфә лә ҡурҡыуға төшә. Ни эшләргә? Атаһы ҡайтһа, уларҙың сыуалғандарын һөйләп бирәсәк бит. Хәлфә уйлай-уйлай ҙа ҡатынға улын юҡ итергә кәңәш бирә. Ҡатын ҡурҡып китә, шулай ҙа: «Нисек юҡ итергә?» – тип һорай. Хәлфә ағыу һалып ашатырға ҡуша. Быларҙың һөйләнгәндәрен малайҙың аты ишетеп тора ла бик ныҡ кешнәп ебәрә. Атының кешнәүен ишетеп, малай мәҙрәсәнән югереп аты эргәһенә ҡайта. Ат хәлфә менән ҡатындың яуыз уйҙарын әйтеп бирә, ашты ашамаҫҡа ҡуша.

Төшкөлөккә ҡатын аш бешерә. Малай ашаған кеше булып ултыра ла ашты түгә лә ҡуя.

Икенсе көндө хәлфә ҡатындан:

– Улың үлдеме? – тип һорай.

– Юҡ, – ти ҡатын. Хәлфә әйтә:

– Улай булғас, сөсө күмәскә ағыу һалып бешереп ашат,– ти.

Ҡатын менән ирҙең был хәйләһен дә малайҙың аты ишетеп ҡала. Шунан малайға тағы барыһын да һөйләп бирә. Малай күмәсте ашамай. Был юлы ла малайҙы үлтерә алмағас, ҡатын менән хәлфә яңы хәйлә ҡора башлайҙар.

– Ирең ҡайтҡанда, – ти хәлфә ҡатынға, – һин ауырыған кеше булып ят.Ирең, нимә кәрәк, тип һораһа, хәлфәне саҡырт, тиерһең. Ҡалғанын мин үҙем белермен,– ти.

Бер-ике көн үткәс, ҡатындың ире ҡайта. Ҡайтһа, ҡапҡа бикле. Ҡапҡаны дөбөрҙөтә, – берәү ҙә сыҡмай. Нисек кәрәк, шулай өйгә керә. Өйҙә ҡатыны ах та ух килеп ауырып ята, ти. Ире кергәс тә, ҡатын:

– Тиҙерәк хәлфәгә бар, ул ғына терелтә алыр, үләм, – ти. Ир югереп барып хәлфәне килтерә. Хәлфә:

– Әгәр ҡатыныңдың иҫән ҡалыуын теләһәң, малайың менән атыңдың уң ботон ашат, – ти. Ир аптырап ҡала,

– Нисек инде, хәлфә, ул бит минең берҙән-бер улым, – тигәс, ҡатыны:

– Һин мине яратмайһың. Яратһаң, улың менән атты йәлләмәҫ инең. Мин иҫән ҡалһам, бер түгел, биш улыбыҙ булыр әле,– ти икән. Ир илап-илап ризалығын бирә лә улы менән атын һуйырға әҙерләнә башлай.

Ат быларҙың барыһын да ишетеп ҡала ла малайға бөтәһен дә һөйләп бирә. Малай ҡурҡып, ни эшләргә белмәй аптырап ҡала. Шул саҡта ат малайға кәңәш бирә:

– Мине һуйырға тип алып сыҡҡас, һин: «Атай, атымды бер генә тапҡыр менеп йөрөп киләйем әле?» –тип һорарһың. Атайың рөхсәт итер. Менгәс, ишек алдын икенсе тапҡыр урағанда, миңә ныҡ итеп ҡамсы менән һуғырһың, унан ҡалған яғын мин үҙем белермен, – ти.

Бына атты һуйырға алып сығалар. Малай килә лә атаһынан: «Менеп, бер генә йөрөтөп киләйем әле!» – тип һорай. Ҡатын менән хәлфә: «Ҡуйсәле», – тип, әште ашыҡтыралар. Малай бик үтенеп һорағас, ураҙала гына йөрөтөргә риза булалар. Малай, атына атланып, ураҙаны бер урап сыға; икенсе тапҡыр урай башлағас, аты ҡушыуы буйынса, ҡамсыһы менән атына ныҡ итеп һуғыуы була, аты атылып, малайҙы кәртә аша алып сығып та китә. Уларҙың артынан эт менән бесәй ҙә эйәрә.

Шул китеүҙән ай китәләр, йыл китәләр, Ҡаф тауынан да бейегерәк тауға барып етәләр. Шул тауҙа туҡтап хәл йыялар*

Малай инде егет булып өлгөрөп етә. Бер саҡ ат егеткә былай ти:

– Бында бик ҙур бер таш булыр, бындай таш Ҡаф тауы артында ла юҡ, шул ташты күтәреп алһаң, уның аҫтында утта янмай, һыуҙа батмай, үҙе ҡылыс үткәрмәй торған һуғыш кейеме ятыр. Кейем янында ҡылыс булыр. Уларҙы беҙгә нисек булһа ла алырға кәрәк.

Хәҙер шул ташты эҙләп китәләр. Эҙләп йөрөй торғас, барып табалар. Килһәләр, таш һис күтәрерлек түгел, ти. Шул саҡта ат егеткә әйтә:

– һин уны былай ғына күтәрә алмаҫһың, – ти. – Һин башта минең һул ҡолағымдан кереп, уң ҡолағымдан сыҡ, – ти. Егет аттың һул ҡолағынан кереп, уң ҡолағынан килеп сыҡҡайны, был бик бәһлеүән бер егеткә әйләнде, ти. Килеп ташты күтәрһә, уның аҫтында ысынлап та һуғыш кейеме менән бер ҡылыс ята, ти. Кейемдәрҙең барлығын күргәс, ат егеткә әйтә:

– Әлегә был кейемдәр һиңә кәрәк булмаҫ, хәҙергә ошонда ятып торһондар. Кәрәк булғанда килеп алырбыҙ. Беҙгә айырылырға ваҡыт етте. Кәрәк булғанда, мин һиңә үҙем барырмын йәки һин һыҙғырып мине саҡырып алырһың. Хәҙер һин юлыңды артабан дауам ит. Юлда бер кеше менән дә һөйләшмә. Шар менән сәкән эшләп ал да шар һуғып бар. Бара торғас, бер бик матур ҡалаға барып етерһең, унда бик матур батша һарайы булыр, һарайҙа өс ҡыҙ ултырыр. Улар батша ҡыҙҙары булыр, һине күреү менән миңә лә миңә тип, һинең өсөн үҙ-ара талаша башларҙар. Талаша торғас, һинең артыңдан ҡыуырға тотонорҙар. Ә һин бәләкәйенә генә тотол. Иң матуры, иң аҡыллыһы шул булыр. Тотолғас та ҡыҙ менән һөйләшмә. «Незнай» тип, гел бер һүҙҙе ҡабатлап тик тор, – ти.

Егет, тыңлап бөткәс, эте, бесәйе, аты менән һаубуллаша ла, сәкән менән шар эшләп алып, шар һуға-һуға юлға сығып китә. Юлда ул бер кем менән дә һөйләшмәй ҙә, туҡтамай ҙа, шар тәгәрәтеп тик бара. Бара торғас, алда бик матур ҡала күрә. Ҡала уртаһында ялтырап батша һарайы күренә. Егет туп-тура батша һарайына юнәлә. Килеп етә лә батша һарайы алдында шар һуға башлай. Батша ҡыҙҙары, егетте күреп ҡалып:

– Был егет миңә, юҡ, һиңә түгел, миңә, – тип үҙ-ара талаша ла башлайҙар. Шунда быларҙың береһе:

– Юҡ, беҙгә талашырға кәрәкмәй, кем дә кем егетте шар һуҡҡан еренән ҡыуып етеп тота ала, егет шуға булыр, – ти. Ҡалғандары быға риза булалар. Тәүҙә егет артынан оло ҡыҙ югерә, ни тиклем генә тырышып югермәһен, егетте тота алмай. Шунан уртансыһы югерә, ул да тота алмай. Егет шарт та шорт шарын һуға ла югерә, шарын һуға ла югерә икән. Егет шәп югерә, унан да шәберәк шар тәгәрәй икән.

Иң аҙаҡтан бәләкәй ҡыҙ сыға. Ҡыуыша башлауҙары була, егет үҙен тоттора ла ҡуя. Былар янына халыҡ йыйыла, хатта батша үҙе ле килеп етә.

– Һин кем, ҡайҙан килдең? – тип һораша башлайҙар. Егет «незнай» һүҙенән башҡа бер һүҙ ҙә әйтмәй.

«Бының исеме шулайҙыр», – тап, егетте Незнай тип йөрөтә башлайҙар. Халыҡ егетте йәлләй.

– Ниндәй матур егет, ә телһеҙ, бахыр, – тиҙәр. Ә Незнайҙың бер нәмәгә лә иҫе китмәй, иртәнән алып ҡара кискә тиклем шар һуға ла шар һуға. Незнайҙың шарт та шорт шар һуғыуынан ялҡып, батша уны берәй яҡҡа олаҡтырмаҡсы була. Быны кесе ҡыҙы һиҙеп ҡалып:

– Атай, мин Незнайҙы яратам, уны ебәрмәйем, – ти. Батша көлә-көлә лә:

– Ул телһеҙ менән пи эшләмәксе булаһың? – ти. Шулай итеп, Незнай батша һарайында ҡала. Уға шар һуғыу

өсөн ҙур ғына һарай һалдырып бирәләр. Ул шунда көнө-төнө шар һуға. Башҡа бер нәмә менән дә ҡыҙыҡһынмай. Ә бәләкәй ҡыҙ кон дә килеп уның шар Һуҡҡанын ҡаран ултыра. Шул көйө күп ваҡыттар үтә.

Бына бер ваҡыт батша үҙенең оло ҡыҙын оло вәзиренә кейәүгә бирергә була. Туй була тиген көндө һауаны ҡара болот ҡаплап ала, һауала нимәлер шатыр-шотор килгәнгә югереп сыҡһалар, күктән бер ҡағыҙ килеп тешә. Ҡағыҙҙы алып уҡып ҡараһалар, унда: «Батша, һин минең ала торған ҡыҙҙы оло вәзиреңә бирәһең икән, шуның өсөн мин һиңә һуғыш асам. Өс башлы дейеү», – тип яҙылған, ти.

Хатты уҡығас, барыһы ла ҡурҡыуға төшәләр. Батша ла ҡайғыра. Ул:

– Туй менән хәҙергә бер нәмә лә сыҡмаҫ, ғәскәр йыйып һуғышҡа китергә кәрәк, – ти ҙә, оло вәзирен ғәскәр башлығы итеп, ете көнлөк юлға сығара. Ғәскәр артынан үҙенең ҡыҙҙары менән батша юнәлә. Китер алдынан бәләкәй ҡыҙ, Незнай менән һаубуллашып, үҙенең хеҙмәтсеһенә Незнайҙы яҡшы ҡарарға ҡуша.

I Ғәскәр китеп, алты көн, алты төн үтә, ә Незнай уйлап та бирмәй, шар һуғыуын дауам итә. Етенсе таңда Незнай бик ның итеп ат кешнәгәнгә тышҡа сыҡһа, аты килгән икән. Ат:

– Ғәскәр киткәнгә алты көн, алты төн үтте бит инде, ә һин һаман да уйлап бирмәйһең. Ҡояш ҡалҡҡансы, беҙ һуғыш яланында булырға тейешбеҙ, – ти.

Незнай бер кемгә лә бер нәмә лә әйтмәй, атына атлана ла сығып китә. Арттан бесәй менән эт тә эйәрәләр. Бейек тауға барып, теге таш аҫтындағы һуғыш кейемдәрен, ҡылысты алалар, һуғыш кейемен кейеп, ҡылысын тағын, атына менгәйне, Незнайҙы танырлыҡ та түгел хәҙер.

һуғыш була торған ергә килһәләр, дейеү ғәскәре әҙер, ә батша ғәскәре һаман юҡ икән. Незнай меңләгән ғәскәр менән бер үҙе һуғышырға керешә. Бесәй менән эте лә ярҙам итә. Незнай ҡылысы менән бер һелтәгәндә, әллә күпме дошмандың башы өҙөлә, ти. Дейеү ғәскәрен ҡырып бөткәс, Незнай дейеүҙең үҙе менән һуғышырға ҡала.

– Ә-ә-ә, Незнай һин булаһыңмы ни? Ғәскәремде бөтөрһәң дә, мине бөтөрә алмаҫһың! Йә, алыштанмы, һалыштанмы? – ти дейеү. Незнай:

– Алыштан да, һалыштан да, – тигәс, кем башлап һуғырға тип, шыбаға тотошалар. Беренсе һуғыу дейеүгә тейә. Дейеү Нанайҙы күтәреп бәрә. Незнай бәкәлдән ергә бата. Бәкәлдән батһа ла, Незнайға бер ниндәй зыян булмай, сөнки ул ерҙән көс ала икән. Шунан тора һалып, үҙ сираты менән дейеүҙе атын бәргәйне, дейеү биленә тиклем ергә бата. Незнай, ҡылысын алын, шул ерҙә дейеүҙең өс башын да бер юлы саба ла өҙә. Шул ваҡыт, нисектер, үҙе лә яраланып ҡала. Егет, тиҙ генә батша ғәскәрҙәре янына барып, яраһын бәйләтә. Батша шундай шатлана: «Был ниндәй батыр икән? Үҙемә саҡырырға кәрәк быны», – ти. Шунан егетте саҡыртып ала ла:

– Эй, егет, әйҙә беҙгә, бәләкәй ҡыҙымды һиңә бирәм, – ти. Шул урында ҡыҙы әйтә:

– Юҡ, мин Незнайҙан башҡа бер кемгә лә бармайым, – ти, хатта иларға тотона. Незнай әйтә:

– Илама, матур ҡыҙ, илама, мин һеҙгә бармайым. Минең үҙ эштәрем бар, – ти ҙә, яраһын бәйләгән өсөн рәхмәт әйтеп, атына менеп, йылп итеп күҙҙән юғала. Батша һарайына етер саҡта атын ебәрә лә, ҡайта һалып, тағы шар һуғырға тотона. Батшаның ғәскәре ҡайта. Ҡайтыу менән бәләкәй ҡыҙ Незнай янына югереп килә. Хеҙмәтсенән:

– Незнай нисек торҙо? – тип һорай. Хеҙмәтсе:

– Нисек торһон, шар һуҡты ла шар һуҡты. Бер көн генә юғалып торҙо, – ти.

Шулай тағы да байтаҡ ғүмер уҙып китә. Батша оло ҡыҙын оло вәзиренә биреп туй яһаны, Незнай бер туҡтауһыҙ шар һуҡты, ти. Берҙән-бер көндө батша уртансы ҡыҙын уртансы вәзиренә кейәүгә бирергә була. Иртәге туй була тигән көндө тағы һауаны беренсеһенән дә ҙурыраҡ ҡара болот ҡаплай. Быны күрен, халыҡ: «Таты берәй нәмә булмаһа ярар ине», – тин ҡурҡыуға төшә. Шулай ҡурҡышып торғанда, һауанан ҡағыҙ килеп төшә. Унда: «Батша, һин минең ала торған ҡыҙҙы уртансы вәзиреңә бирәһең икән, шуның өсөн мин һиңә һуғыш асам. Алты башлы дейеү», – тип яҙылған, ти.

Батша тағы да ғәскәр йыя; уртансы вәзирҙе ғәскәр башлығы итеп, барыһы ла, хатта ҡыҙҙар ҙа, һуғышҡа китәләр. Был туғыҙ көнлөк юл икән. Ә Незнай бер нәмәгә дә иҫе китмәй, һаман шар һуғыуында була. Бәләкәй ҡыҙҙың ҡушып китеүе буйынса, уны хеҙмәтселәр бик яҡшы ҡарайҙар. Шулай итеп ете көн үтә. Һигеҙенсе кон ныҡ итеп ат кешнәгәнгә Незнай тышҡа сыҡһа, аты килгән, ти. Ат:

– Ни эшләп әле һаман шар менән булаһың? Бөгөн ғәскәр киткәнгә ете кон, ә беҙгә иртегә унда, һуғыш яланында, булырға кәрәк. Ату батшаның ғәскәрен дә, ҡыҙыңды да һәләк итәсәктәр, – ти.

Незнай тағы бер кемгә лә бер нәмә лә өндәшмәй, атына атланып, юлға сығып китә. Теге тауға барып, кейенеп, ҡылысты ала ла һуғыш яланына китә. Килһә, ғәскәр шундай күп, күҙ күреме ерҙе ҡара сәүкә булып һырып алғандар, ти. Незнай, быны күргәс, әҙерәк шөрләгәндәй итһә лә, аты дәртләндереп, тағы бер үҙе һуғыша башлай. Уға аты ла, бесәйе менән эте лә ярҙам-итә. Көнө буйы һуғышҡандың һуңында ғына дошман ғәскәрен саҡ ҡырып бөтәләр. Хәҙер алты башлы дейеү үҙе һуғышҡа сыға.

– Ә-ә, Незнай тигәндәре һинме ни әле? Вә хәҙер минең менән алышып ҡара!–тип, дейеү Незнайҙы ергә атып бәрә. Незнай тубығынан өргә бата. Батһа, тағы ла көслөрәк булып сыға. Ул атына етеҙ һикереп менә лә ҡылысы менән һелтәп ебәрә. Шул һелтәүҙән дейеүҙең дүрт башын өҙөп төшөрә. Дейеү, быны күреп, шундай ярһый, нисек булһа ла ике башын һаҡлап ҡалырға тырыша. Былар оҙаҡ ҡына яйын табыша алмайынса, бер-береһен уратып йөрөйҙәр. Дейеү уңайын килтереп, һелтәйем тигәндә генә, Незнай уның ҡалған ике башын да бер юлы өҙөп төшөрә. Шул саҡ дейеү Незнайҙы яралап өлгөрә. Егет. баяғыса тиҙ генә батша ҡыҙҙарына барып, яраһын бәйләтә. Яраһын бәйләгәндә, батша, Незнайҙы күреп:

– Ә-ә-ә, теге егет! Инде һине ебәрмәйем. Ҡал инде минең батшалыҡта, – тип ялына башлай. Егет риза булмай. Ә бәләкәй ҡыҙ:

– Минең Незнайға ҡайһылай оҡшаған, әллә уның ағаһы мы икән? – тип ҡарап тора, ти. Батша:

– Теләһәң, минең уртансы ҡыҙымды, теләһәң, бәләкәй ҡыҙымды ал, бирәм үҙеңә, – тигәс, бәләкәй ҡыҙ:

– Юҡ, мин Незнайҙан башҡа бер кемгә лә бармайым, – ти. Быны ишетеп, Незнай бәләкәй ҡыҙға:

– Юҡ, матур ҡыҙ, мин һеҙҙә ҡалмайым, минең эш – ҡа-

ғылған-һуғылғандарға ярҙам итеү, – тигән дә китеп тә барған. Батша һарайына етер саҡта Незнай, атын ебереп, үҙе бер нәмә лә булмаған һымаҡ шар уйнап, кәртәгә барып ингән ти. Туғыҙ көндән һуң ғәскәр ҙә ҡайтып еткән. Ҡайтыу менән бәләкәй ҡыҙ Незнай янына югереп килгән. Хеҙмәтселәрҙән:

– Нисек торҙо, нисек ашаны? – тип һорағас, хеҙмәтселәр:

– Яҡшы ашаны, яҡшы торҙо, көнө-төнө шар һуҡты, тик ни эшләптер, ике көн юғалып торҙо, – тип яуап бирҙеләр, ти.

Батша ҡайтҡас, уртансы ҡыҙы менән уртансы вәзиренә бик бай туй яһаны, ти. Ә Незнай һаман да шар һуғыуында булды, ти.

Шулай итеп, тыныс тормош менән тағы ла күп кенә ваҡыттар үткән. Бер ваҡыт батшаның иң яратҡан бәләкәй ҡыҙып да кейәүгә бирер ваҡыт еткән. Батша һарайынан яусылар өҙөлмәгән, ҡыҙ ғына ризалыҡ бирмәгән, ти. Батша бәләкәй ҡыҙын саҡыртып алған да:

– Ҡыҙым, һин тыуғас та минең әйткән һүҙем бар ине: кемгә теләһә, ҡыҙымды шуға бирермен тигәйнем, – тип һүҙ башлаған, ти. Ҡыҙ шатланып:

– Мин Незнайҙан башҡа бер кемгә лә бармайым, – тип тик тора икән. Батша быға риза булып етмәгән:

– Ҡыҙым, һин шуны ла уйла: кейәүең мин үлгәндән һуң батшалыҡты алып барырға тейеш, ә ул телһеҙ көйө нимә эшләй ала? – тигән. Ҡыҙы бик илай башлағас, риза булған да Незнай менән бәләкәй ҡыҙҙың туйына әҙерләнә башларға әмер биргән. Быны ишетеп, оло кейәү менән уртансы кейәү:

– Әһә, батша үлгәс, батшалыҡ беҙгә ҡаласаҡ, телһеҙ нимә генә эшләй ала инде ул, – тип бик һөйөнөшкәндәр, ти.

Иртәгә туп тигән көндө тағы һауаны болот ҡаплаған. Был юлы ун ике башлы дейеүҙән ҡағыҙ килеп төшкән. Ул да батшаны кесе ҡыҙы өсөн һуғышҡа саҡырған. Ғәскәр йыйылғас, кемде ғәскәр башлығы итеп ҡуйырға белмәйҙәр, ти. Батша:

– Йә, ҡыҙым, кемде ҡуябыҙ, телһеҙеңдеме? – тигәс, ҡыҙ:

– Юҡ, үҙем барам, – тигән, ти. Ғәскәр башлығы булын ҡыҙ үҙе киткән. Ә Незнай үҙенең шарын һуғып ҡалды, ти. Был инде ун ике көнлөк юл булған. Туғыҙ көн үткәс, егет һыҙғырып, атын саҡыртып алды ла, этен, бесәйен эйәртеп, теге урындан ҡоралдарын барып алып, һуғыш яланына китте, ти. Дейеү ғәскәре шундай күп, ҡырмыҫҡа иләүе кеүек мыжғып тора, ти. Незнай ғәскәр менән һуғыша башлаған. Егет тора, ә дошман ғәскәре осһоҙ-ҡырыйһыҙ ҡара болот булып, уның өҫтөнә ябырыла, ти. Незнай ҡылысын уңға һелтәгән, һулға һелтәгән, шулай итеп, дейеү ғәскәрен ҡырып та бөткән. Үҙе, хәлһеҙ булып, ергә ауған. Әҙерәк хәл алғас, ат, Незнайҙы уятып:

– Йә, егет, тиҙерәк дейеүгә ҡаршы барайыҡ. Үҙе килһә, тағы ла яманыраҡ булыр. Һин уны тиҙ генә үлтерә алмаҫһың. Уның дүрт башы ҡалғас, һинән ялбарып атаһына һаубуллашырға ебәреүен Һорар, уны ебәр. Тик беҙгә уның атаһына алдан барырға кәрәк. Ул атаһынан көс ала, ә уға бирә торған көстө беҙ алып өлгөрһәк, яҡшы булыр, – тине, ти.

Дейеү быларҙы күреү менән:

– Ә-ә-ә, Незнай тигәне һинме ни әле? Йә, алышып ҡарайыҡ, – тип, алыша башлағандар. Бер көн һуғыштылар, икенсе көн һуғыштылар, ти, былар, һуғыша торгас, Незнай дейеүҙең һигеҙ башын өҙөп төшөрҙө, ти. Дүрт башы ҡалғас*, дейеү атаһына ебәреүҙә һорап, ялбара башлаған. Егет риза булған. Үҙе тиҙ генә атына атланған да дейеүҙең атаһына киткән. Барын керһә, дейеүҙең атаһы ҡараңғы бер бүлмәлә ултыра, үҙе һуҡыр, ти. Дейеү, Незнайҙы үҙ улы тип, беләгенән бер стакан ҡан алын эсергән. Ҡанды эсеү менән Незнайҙың көсө аяуһыҙ артып китте, ти.

Незнай, ҡарт дейеүгә рәхмәт әйтеп, ишектән сығып китеп кенә барғанда, әлеге дүрт башы ҡалған дейеүгә тап булды, ти. Дейеү ни тип тә уйлап өлгөрмәй ҡала, өгөт уның өс башын өҙөп төшөрә. Инде һуңғы башын сабып өҙәм тигәндә, Незнай ныҡ ҡына яралана. Ат иҫһеҙ ятҡан Незнайҙы ғәскәр янына алып бара. Бында уның яраһын бәйләп иҫенә килтерәләр. Хәҙер батша егетте бер ҙә ебәргеһе килмәй, үҙе янында ҡалыуын ялына:

– Ҡалһаң, бына ошо бәләкәй ҡыҙымды үҙеңә бирәм, – ти. Ә бәләкәй ҡыҙ был юлы ла:

– Мин Незнайҙан башҡа кешегә бармайым, – тип илай, ти. Незнай риза булмай, атына атланып, китә лә бара. Юлда ат әйтә:

– Хәҙер инде мин дә һинең менән барам, – ти.

Ҡайтып өткәс, Незнай атын бәйләй ҙә үҙе йоҡоға тала. Ул бик арыған, бик йонсоған була. Эте ишек төбөндә, бесәйе башы осонда уның йоҡоһон һаҡлап торалар. Ғәскәр ҡайтҡансы, Незнай бер уянмай йоҡлай. Ҡайтыу менән бәләкәй ҡыҙ Незнайҙың шар һуға торған һарайына югереп бара. Незнай унда булмағас, бүлмәһенә бара. Барһа, ишек төбөндә эт ята, ә ишеккә: «Кем дә кем керә, башын иҙә һуғам», – тип яҙылған була. Хәҙер был яҙыуҙы барыһы ла уҡыйҙар. Ҡыҙҙы керетергә ҡурҡалар. Ҡыҙ уларға ҡарамай, керә. Керһә, бүлмәлә Незнай ята. Незнай ҡылысын ала ла, сабам тигән булып, ҡыҙҙы ҡосаҡлап ала. Хәҙер бүлмәгә кешеләр килеп тула. Аты менән кейеменән теге батырҙың Незнай икәнен беләләр. Шатланышып туй яһайҙар. Хәҙер Незнай батшаның кесе ҡыҙы менән ирле-бисәле булып йәшәй башлайҙар.

Батшаның ике оло кейәүе нисек булһа ла Незнайҙы юҡ итеү тураһында уйлайҙар. Шунда береһе әйтә:

– Ҡайҙалыр ете диңгеҙ аръяғында, ете ер аҫтында аждаһа ҡулында бер ашъяулыҡ бар икән, шул ашъяулыҡты йәйһәң, йәнең теләгән бөтә әйбер барлыҡҡа кило икән. Тик уны алырға барған кешенең кире әйләнеп ҡайтҡаны юҡ әле, тиҙәр. Ҡайнымдан бына шул ашъяулыҡты алдырырға Незнайҙы ебәреүен һорайыҡ. Ул китер ҙә әйләнеп ҡайта алмаҫ, шунан инде батшаның вариҫтәре булып, беҙ ҡалырбыҙ, – тиҙәр.

Шулай кәңәшләшеп, былар батшаға ашъяулыҡ хаҡында һөйләп бирәләр. Батша риза була, әммә бер Незнайға ғына түгел, ә өс кейәүенә лә юлға йыйынырға ҡуша. Иртәгеһен иртүк тороп, ике оло кейәү юлға сыға. Незнайға «әйҙә» тигәс: «Юҡ әле, һеҙ бара тороғоҙ», – тип, өйҙө тороп ҡала. Өс көн тора, дүрт кон тора, бишенсе кон тигәндә, батша бер вәзирен ебәрә:

– Бар әле, кесе кейәү киткәнме, шуны ҡарап кил, – ти. Вәзир барып килә:

– Юҡ, китмәгән, – ти.

– Ярай, йәш кәләше янында торон китәһе киләлер, – ти батша.

Тағы бер-ике көн үтә. Батша тағы вәзирен ебәрә. Вәзир тағы «юҡ» тип килеп әйтә. Батша:

– Ярай, йәш кәләше янында тороп китәһе киләлер, – ти ҙә ҡуя. Шулай итеп, ун көндән ашыу ваҡыт үтә. Был юлы батша үҙе барып белергә була. Быны ат белеп ҡала ла, Незнайҙы саҡырып:

– Ҡайның килә, әйҙә инде киттек, – ти. Шунан тиҙ генә әҙерләнә һалып сығып китәләр, үҙҙәре менән бесәйҙе, этте лә алалар.

Былар алты диңгеҙҙе яҡшы ғына үтәләр. Хәҙер етенсе диңгеҙ генә тороп ҡала. Шул ерҙә ат:

–- Етенсе диңгеҙҙе сығыуы ауырыраҡ булыр. Уны сығыу өсөн, һыу батшаһы ҡыҙы Алтынсәсте көтөп алып, уның үҙенө һиҙҙермәй генә сәсенә йәбешеп сығырға кәрәк. Әгәр ул беҙҙең йәбешкәнде белеп ҡала-нитһә, диңгеҙгә лә төшөрөп ебәреүе мөмкин, – ти.

Диңгеҙ янына килеп етәләр. Бер бабай балыҡ тотоп ултыра, ти, Незнай, бабай менән һаулыҡ һорашып, тормош хәлдәрен һөйләшеп ултырғандан һуң, бабайға кейемдәрен алмашып кейеп торорға һорай. Бабай риза була. Төгө оло кейәүҙәр килеп еткәндә, Незнай бабай урынында балыҡ тотоп ултыра. Былар Незнайҙы танымайҙар. Хәҙер былар икәүләп Незнайҙан теге ашъяулыҡты килтереп биреүен һорайҙар:

– Әгәр килтереп бирһәң, ат башы ҡәҙәре алтын бирәбеҙ, – тиҙәр. Незнай:

– Килтереп бирермен, тик миңә алтын кәрәкмәй. Берегеҙ бер бармағығыҙҙы, икенсегеҙ һырт ҡайышығыҙҙы телеп бирерһегеҙ, – ти. Былар уйлап-уйлап торалар ҙа:

Күлдәк кейһәң, күренмәҫ, мин риза, – ти береһе. Шунан икенсеһе лә:

– Ҡулға бейәләй кейһәң, бармаҡ юҡлыҡ та беленмәй, мин дә риза, – ти.

Незнай, быларға үҙен шунда көтөп торорға ҡушып, аты янына китә. Юлда бесәйе осрап:

– Тиҙ бул, хәҙер Алтынсәс һыу төшөргә килә, – ти.

Алтынсәстең һыу төшә торған еренә киләләр ҙә көтөп яталар. Бына бер заман һыу өҫтө яп-яҡты булып киткән дә, һыуҙан Алтынсәс килен сыҡҡан. Ат:

– һеҙ ныҡ итеп миңә тотоноғоҙ, ә мин ҡыҙ йөҙә башлағас та, уның сәсенә йәбешермен,– тигән дә ҡыҙ һыуға барып төшөү менән, һиҙҙермәй генә йөҙөп килеп, тегенең сәсен тешләгән, ти. Алтынсәс йөҙөп киткән, уның сәсенә тағылып – ат, аттың ҡойроғона тотоноп былар йөҙгән. Инде килеп сыҡтыҡ тигәндә генә, Алтынсәс, кемдер сәсенә йәбешкәнен һиҙеп ҡалын, сәсен тарта башлаған икән, ат ялбарырға тотонған:

– Алтынсәс, алып сыҡҡас, алып сыҡ инде ярға, сыҡҡас һөйләшербеҙ, – тигән. Шунан ҡыҙ быларҙы ярға алып сығып еткән. Сыҡҡас, ат Алтынсәскә:

– Бер яҡшылыҡ эшләй башлағас, яҡшылыҡ менән эшеңде бөтөр инде, – тигән дә үҙҙәренең ни өсөн килгәнен һөйләп биргән. Алтынсәс:

– Мин белмәйем, алда минең ике йөҙ йәшлек әбейем бар, шул белһә белер, – тигән. Бара торғас, был әбейгә лә килеп өткәндәр. Әбей быларҙы:

– Ә-ә-ә, йыраҡтан килгән ҡунаҡтар, әйҙәгеҙ, рәхим итегеҙ, – тип, бик йылы ҡаршы алған да туйғансы ашатҡан. Ашап-туйып, ял итеп алғас, Незнай әбейгә үҙҙәренең ни өсөн килгәнлектәрен һөйләп биргән. Тыңлап бөткәс, әбей:

– Мин ул ашъяулыҡты белмәйем, белһә, минең апайым белер. Ул бынан бик алыҫта йәшәй, – тигән, ти.

– Йыраҡ булһа булыр, беҙгә уны тапмай ҡайтырға ярамай, – тип, егет, эте менән бесәйен эйәртеп, тағы юлға сыҡҡан. Бара торғас, әбейҙе лә әҙләп тапҡандар. Был әбей ҙә юлсыларҙы бик яҡшы итеп ҡаршылаған, ашатҡан, әсергән. Ләкин ул да ашъяулыҡтың ҡайҙа икәнен белмәй икән.

– Белһә, уны минең ҡарғам ғына белер, – тип, ҡарғаһын килтергән, ти. Ҡарға ашъяулыҡтың ҡайҙа икәнен белгән.

– Ашъяулыҡты табырға мөмкин, тик алыуы ҡыйын, – ти икән ҡарға. Юлаусылар үтенеп һорағас, ашъяулыҡты ҡайҙан табыу юлын һөйләп биргән:

– Ул ашъяулыҡ ете ҡат ер аҫтында, ете ҡатлы өйҙөң етенсе ҡатында, ете һандыҡ эсендә ята, ә уны аждаһа һаҡлай. Ашъяулыҡты алғанда бер тауыш та сығарырға ярамай, шуның өсөн бесәйҙәй һаҡ булырға кәрәк. Аҙ ғына тауыш сығып, аждаһа һиҙеп ҡалһа, һеҙҙе юҡ итәсәк. Бына һеҙгә тараҡ, ҡайраҡ, көҙгө. Аждаһа, белеп ҡалып, артығыҙҙан ҡыуа төшһә, берәм-берәм ташларһығыҙ, – тип, ҡарға юлды өйрәтеп бөткәс, әбей быларҙы оҙатып ҡалған.

Былар көн киткәндәр, ай киткәндәр, бара торғас, бер ер тишеген күреп ҡалғандар. Был әлеге ете ҡат ер аҫтына алып төшә торған тишек икән. Төшөп киткәндәр. Төшөп етһәләр, ете ҡатлы бер өй ултыра, ти. Бесәйҙе өйгә керетеп ебәргәндәр. Бесәй, бер тауышһыҙ кереп, ашъяулыҡты алып сығып киттем тигәндә генә, ҡойроғо, бер ҡылға тейеп ҡалып, тауыш сығарған, ти. Аждаһа, тауышты ишетеп, нимә булғанын аңлап алғансы, былар юлға сыҡҡандар. Аждаһаның шундай асыуы килгән:

– Ниндәйҙер бер һаҫыҡ әҙәм балаһы аждаһаның ҡулынан хазина алып китһен, имеш, – тип ғәйрәтләнә икән.

Аждаһа быларҙың артынан ҡыуа төшкән. Ҡыуып етеп, тотам тигәндә генә, егет арттарына көҙгөнө ырғытҡан. Ырғытыуы булған, шул ерҙә бик ҙур диңгеҙ барлыҡҡа килгән. Аждаһа диңгеҙ һыуын эсеп ҡорота башлаған. Уны ҡоротоп, тағы ла ҡыуа башлағансы, былар байтаҡ ҡына ер китеп өлгөргәндәр. Аждаһа тағы етеп килә икән, Незнай артына тараҡ ташлаған. Тараҡ барып төшкән ерҙә үтә алмаҫлыҡ урман үҫеп сыҡҡан. Аждаһа ағастарҙы тештәре менән йолҡоп юл һалып сыҡҡансы, былар тағы байтаҡ ҡына юл киткәндәр. Аждаһа өсөнсө тапҡыр ҡыуып етеп килгәндә, Незнай ҡайраҡ ташлай. Ҡайраҡ төшкән урында таштары күкте тишеп торған, түбәһе лә күренмәҫлек тау барлыҡҡа килә. Аждаһа тау-ташты аҡтарып шунда тороп ҡала. Ә Незнай, әбейҙәргә рәхмәт әйтеп, диңгеҙгә барып етә. Алтынсәс уларҙы диңгеҙ аръяғына сығарып ҡуя. Незнай атын, этен, бесәйен йәшереп ҡуя ла үҙе кейәүҙәр янына килә, әлеге балыҡсы ҡарт төҫөн ала. Кейәүҙәр, береһе бармағын киҫеп биреп, икенсеһе арҡаһынан бер иле тиреһен һуйып биреп, ашъяулыҡты алып ҡайтып китәләр. Улар юлға сыҡҡас, арттарынса уҡ Незнай ҙа, атына атланып, бесәйе менән этен эйәртеп, ҡайтырға сыға. Незнай ҡайтып, ун көн үткәс, кейәүҙәр ҡайтып төшәләр. Незнайҙың өйҙә икәнен белгәс, унан көлә башлайҙар. Иванайҙың ҡайтыуына, етмәһә, бер нәмә лә алып ҡайтмауына батшаның да асыуы килә, уға яза биреүҙе оло кейәүҙәре менән бергәләп уйлай башлай.

Бер көн былар барыһы ла йыйылышалар ҙа Незнайҙы тикшерә башлайҙар. Шул ваҡыт Незнай батшаға:

– Ниңә һинең уртансы кейәүең шундай эҫе өйҙә бейәләй кейеп ултыра, ә оло кейәүең ҡалын күлдәк кейгән? – ти. Тегеләрҙең сисенеүҙәрен һорай. Батша тегеләргә сисенергә ҡуша. Сисенһәләр, ни күрһендәр, береһенең бармағы юҡ, ә икенсеһенең арҡаһынан буйҙан-буйға тиреһе һуйып алынған. Шул ерҙә Незнай:

– Быларҙың береһенең бармағы, икенсеһенең һырт ҡайышы ҡайҙа тип беләһегеҙ? – тигән дә: – Бына кемдә ул! Мә, алығыҙ, бармаҡ менән тирегеҙҙе кире йәбештереп ҡуйығыҙ, ә миңә минең ашъяулыҡты бирегеҙ! – тип, бөтә булған хәлде батшаға һөйләп биргән.

Быны ишеткәс, батшаның бик асыуы килгән. Оло кейәүҙәрен алдағандары ӨСӨН үлтерергә ҡушҡан. Незнай менән ҡатындары һорағас ҡына, үлемдән алып ҡалғандар, ти. Оло кейәүҙәр Незнайға һәр ваҡыт тоғро хеҙмәт итергә һүҙ биргәндәр. Ысындан да батша үлеп китеп, уның урынына Незнай батша булғас, уға бик тоғро хеҙмәт иткәндәр. Ҡалған ғүмерҙәрен, революцияға тиклем, бик дуҫ йәшәгәндәр, ти. Ә революция бөтә батшаларҙы бөтөргән.

Һунарсы Байғужа

Борон-борон заманда бер ҡарт менән ҡарсыҡ йәшәгән. Ҡарт оста һунарсы булған. Бер ваҡыт батша, һунарсыларҙы йыйып, уларҙың иң шәбен һайлай, ти. Батша вәзирҙәре, ҙур бер урманды яҡ-яҡтан ау ҡороп ҡамап алалар ҙа, һайт та һойт итеп йәнлектәрҙе ҡыуалар икән. Бер яҡтан ғына йәнлектәргә сығыу юлы ҡалдырыла. Бына шул урынға ун бишләп Һунарсыны берәм-берәм ҡуялар. Улар ҡасып барған йәнлекте атырға тейештәр икән. Һунарсыларҙың береһе лә тейҙерә алмай, ти.

Теге ҡартты алып киләләр. Ул һәр бер йәнлекте йығып һалып ҡуйҙы, ти. Ҡалған һунарсылар, бының даны күтәрелеүҙән көйләшеп, уны алыҫҡа, урман эсенә алып барып, ҡарсығы менән ҡалдырып китәләр. Ҡарт менән ҡарсъгк урманда рәхәтләнеп йәшәп яталар, ти. Уларҙың бер улы донъяға килә. Уға Байғужа тип исем ҡушалар. Бер ни тиклем шатланышып йәшәгәс, ҡарт һунарсы үлеп китә, ти.

Ҡарсыҡ менән улының бер ваҡыт аҙығы бөтә. Инде ни эшләргә? Ҡарсыҡтың ҡартынан ҡалған өс йөҙ һум аҡсаһы була. Ул, улын ҡалаға ебәреп, унан аҙыҡ-түлек алып ҡайтырға ҡуша. Ул йөҙ һум аҡса алып, һуҡмаҡ буйлап ҡалаға юнәлә. Оло юлға килеп сыға. Ни күҙе менән күрһен, бесәйҙе үкертеп туҡмайҙар, ти. Малай ҡарап тора ла ғәжәпкә ҡалып һорай:

– Ҡайҙа бараһығыҙ, ағайҙар? Бесәйҙе ниңә интектерәһегеҙ?

– Беҙ ҡалаға барабыҙ, бына ошо бесәйҙең тиреһен һыҙырып тапшырабыҙ, беҙгә аҡса кәрәк, – тиҙәр тегеләр.

– Һеҙ, ағайҙар, бесәйҙе миңә бирегеҙ, мин һеҙгә йөҙ һум аҡса бирәм, – ти малай.

Малай бесәйҙе ҡуйынына тыға ла әсәһе янына ҡайтып китә. Әсәһе көйәләнә:

– Икәүҙән өсәү булдыҡ, инде нисек йәшәрбеҙ икән? – ти. Бер аҙ торғас, тағы йөҙ һум аҡса биреп, әсәһе Байғужаны ҡалаға ебәрә. Улы тағы китә. Әлеге ергә еткәс, бер этте, ағас башына аҫып, интектереп ятҡан кешеләрҙе осрата, ти.

– Ағайҙар, был этте ниңә интектерәһегеҙ, һеҙ уны миңә һатығыҙ, – ти икән малай.

– Йөҙ һумыңды бир ҙә ал, – тиҙәр тегеләр. Шулай итеп, теге малай этте етәкләп әсәһе янына әйләнеп ҡайтып китә. Әсәһе тағы асыулана:

– Мин һине аҙыҡ артынан ебәрәм, ә һин тик тамаҡ һанын ғына арттыраһың! Инде ни эшләйбеҙ? – ти. Һуңғы йөҙ һум аҡсаны биреп, әсә улын тағы ҡалаға ебәрә.

Малай әлеге юлға барып етһә, юлсылар бер йыланды илертеп-ҡотортоп туҡмап алып баралар, ти. Малай был йыланды ла һатып алып ҡайтып китә. Әсәһе төн буйы йонсоп, ҡайғырып

сыға,

– Был йылан үҙебеҙҙе йотоп ҡуя бит хәҙер, – ти әсә.

Ә йылан, өйҙө ике тапҡыр уратып алып, ҡарсыҡтың әрләшеүенә ҡолаҡ һалып ята икән. Иртә менән малай тышҡа сыҡһа, теге йылан телгә килә, ти:

– Әсәйең ниңә былай йонсой, әллә риза түгелме берәй нәмәгә? – тип һорай. Малай бар хәлде йәшермәй һөйләп бирә. Шул ерҙә йылан малайға әсәһе менән хушлашырға ҡуша:

– Әйҙә, бергә-бергә киттек, – ти.

Байғужа әсәһе менән хушлаша ла, әсәһенең риза булмауына ҡарамайынса, йылан менән сәфәр сығып китә. Былар бара торғас, аяҡ баҫҡыһыҙ күп йыландар һыҙғырышып ятҡан ергә килеп етәләр, йылан малайға күҙен йомоп, үҙенең артынан бер иле дә ҡалмайынса барырға ҡуша. Йыландар, баш күтәреп, юл бирәләр. Былар шулай бара торғас, ер аҫтына инә торған юлға килеп сығалар. Малажға көтөп торорға ҡушып, йылан үҙе эскә инеп китә. Был йылан аждаһа йыландарҙың улы икән. Атаһы-әсәһе улының ҡайтыуына бик кинәнәләр:

– Кем генә һине ҡотҡарҙы? – тип һорайҙар.

– Теймәҫ булһағыҙ, әйтәм, – ти йылан. Ата-әсәһе теймәҫкә вәғәҙә бирәләр. Йылан егет янына сыға ла уны эскә алып инә. Малайҙы ике-өс көн буйына бик яҡшылап ҡунаҡ итәләр. Бер көндө йылан егетте тышҡа алып сыға ла:

– Атайым һиңә үҙең күтәргәнсе алтын бирергә итә. Ә һин алтынды алма, уның ҡулындағы алтын балдағын һора. Ул тикән генә түгел. Уны кис менән сытын һыҙғыртһаң, пәрейҙәр йыйылалар, улар, ни ҡушһаң, шуны эшләп бирерҙәр, – ти.

Байгужа ҡайтырға әҙерләнә. Уға ҡарт йылан үҙе күтәрә алғансы алтын тәҡдим итә. Тик егет риза булмай, балдаҡты һорай. Ҡарт уңайһыҙланып китә. Шунда улы һүҙгә килә:

– Атай, балдағың минән дә ҡыйбатмы ни? – ти. Ҡарт риза булып, балдаҡты егеткә бирә. Йылан быны килгән юлдан сығарып, оҙатып тороп ҡала.

Егет өйөнә ҡайтып инһә, әсәһе бер мөйөштә, эт менән бесәй икеһе ике мөйөштә яталар, ти. Аслыҡтан интегеп, күҙҙәре эренләп бөткән, ти. Хәҙер ни эшләргә? Кис булып, мәҙе ваҡыты еткәс, егет, тышҡа сығып, балдаҡты һыҙғыртып ебәрә. Пәрейҙәр йыйылып китә:

– Егет, һиңә беҙҙән ни кәрәк? – тип осоп төшөп торалар, ти.

– Күккә еткән күк һарай төҙөгөҙ. Бөтә мөмкинлектәре, һәр төрлө аҙыҡтары булһын, ти, егет. Пәрейҙәр йән-фарман эшкә тотоналар. Ҡайһыһы бура бурай, ҡайһыһы атлыҡ, мал үҫтерә, ҡайһыһы йорт, баҡса, ҡура яһай, ти. Таң атыуға йорт әҙер булды, ти. Иртә тороп сыҡһа, ҡарсыҡ, йортто күреп, хайран ҡалды, ти. Югереп барып улын уята. Улы һарайға иҫе китмәй генә:

– Әсәй, әйҙә яҡшы итеп бешерен, – ти.

Шул көндән алып былар яҡшы итеп йәшәп китәләр.

Бер ваҡыт мәҙе ваҡытында егет балдаҡты тағы һыҙғыртып ебәрә. Пәрейҙәр йыйыла ла:

– Егетем, тағы ла ни кәрәк? – тиҙәр. Егет бәүелеп кенә торған кырандас егелгән, йылтыр еҙ ышлыялы, ҡара тояҡлы пар ат һорай. Егеттең теләгәне шунда уҡ алдына килә. Егет, әсәһен кырандасҡа ултыртып, батша ҡыҙын кәләшлеккә һорарға ебәрә. Әбей бара, үҙенең йомошон әйтә, Әбей үҙенең һорауын әйткәс, батша көлөмһөрәй ҙә үҙ шартын ҡуя:

– Күккә еткән һеҙҙең йорттан минең йортҡа тиклем улың хрусталь күпер һалдырһын, уның аҫтынан һөт, бая йылғаһы ағып ятһын. Күперҙең ике яғында төрлө емеш ағастары үҫеп, бешеп, емештәре ергә төшөп ултырһын, һандуғастар туҡтауһыҙ һайрап торһондар, – ти.

Әсәһенең ҡайтып етеүе була, мәҙе төшә. Мәҙе етеү менән егет, пәрейҙәрҙе тағы йыйып алып, эшкә ҡуша. Таң атыуға барыһы ла батша әйткәнсә була. Егет, атына ултырып, батша ҡапҡаһы янынан барып әйләнә.

Туй ваҡыты етә Егет әсәһен, этен, бесәйен алып туйға бара. Ҡыҙҙың еңгәләре кейәүҙең серен белергә тырышалар. Егет әйтмәй. Быны бик ныҡ эсерәләр, был һаман өндәшмәй. Тағы нығыраҡ эсерәләр. Иҫереп китеп, егет, маҡтанып, балдағын күрһәтә.

– Бына ҡайҙа ул минең серем!– ти. Еңгәләре быны иҫерткәнсе эсерәләр ҙә, балдаҡты ҡулынан алып, үҙен тиҙәклеккә ташлайҙар. Ә батша ҡыҙы бер пәрей менән ҡасып китә.

Иртә менән тиҙәк түгеүсе егетте таный ҙа батшаға барып әйтә. Егетте батша алдына алып киләләр. Батша уға өс сәғәт эсендә ҡыҙҙы табып килтерергә ҡуша.

– Был ваҡыт бик ҡыҫҡа, өс көн бир, – ти егет.

– Ярай, өс көн булһын, – ти батша.

Егет, атына ултырып, үҙе менән этте, бесәйҙе алып, юлға сығып китә. Юлда барғанда бесәй:

– Ҡорола булһа, мин табам, – ти.

– Һауала булһа, мин табам, – ти эт.

Баралар, баралар, ти, былар. Бара торғас, бер ҙур һыуға килеп еттеләр. Байғужа һыу буйында аты менән тороп ҡала, ә теге эт бесәйҙе ултыртып ала ла һыуҙы арҡыры йөҙөп китә. һыу аша сыҡҡас, эт һыу буйында ҡала, бесәй бер үҙе эҙләп китә. Эй китә, эй китә, китә торгас; ул бер туп-тумалаҡ өйгә барып етә. Өйгә инеп китәйем тиһә, ишеген тапмай. Эҙләй торғас, ишекте эҙләп таба ла ишек асылырҙы көтөп ултыра. Ишек асылыуға, йылт итеп өйгә инә лә һике аҫтына югерә. Өйҙәгеләр:

– Ә йорт бесәйе килгән икән, – тип быға иғтибар дтмәйҙәр.

Кис була, хужалар йоҡларға яталар. Бында пәрейе менән батша ҡыҙы тора икән. Ут һүнеү менән үк, бесәй бер урынды ла ҡалдырмай балдаҡты әҙләй. Хатта усаҡтағы көлдө лә бөртөкләп ҡарай. Таба алмағас, бер хәйлә уйлап таба. Мыяулаған булып, хужалар янына һыйына. Шул арала ҡойроҡ осон хужа ҡатынының танауына тығып өлгөрә. Ҡатындың сөскөрөп ебәреүе була, ауыҙындағы балдаҡ ырғып китә. Бесәй тиҙ генә уны эләктереп ала ла урындыҡ аҫтына инеп боҫа.

Иртә менән ишек асылыуға бесәй сығып тая. Эткә ултырып йылға аша сығып килә, ти. Күн юл да китмәй. Эттең намыҫы килә башлай.

– Балдаҡты бесәй тапҡан тип әйтәләр инде, – тип уйлай ҙа бесәйҙән балдаҡты үҙенә биреүен һорай. Бесәй бирмәй. Эт бесәйҙе бер һелкетеп ала:

– Әгәр бирмәһәң, һыуға төшөрөп ебәрәм, – ти. Бесәй ҡурҡа ла балдаҡты эткә бирмәк булып ынтыла. Шул арала балдаҡ һыу төбөнә төшә лә китә.

Был икәү бик көйәләнеп, ярға кире йөҙөп сығалар. Шунда балыҡсылар балыҡ тотоп йөрөйҙәр икән. Балыҡсылар быларҙы йорт бесәйе менән йорт эте тип ҡабул итәләр. Күп итеп балыҡ тоталар ҙа таҙартырға ултыралар. Балыҡтың эсен бесәй менән эткә ырғыталар.

Бер балыҡ эсенән бер ауыр нәмә килеп сыға. Бесәй быны тиҙ генә элеп ала ла былар икәүләп балыҡсылар эргәһенән таялар. Был әлеге балдаҡ икән. Хәҙер эт бер ҙә балдаҡты үҙенә биреүен һорамай, ти. Һыуҙан аша сығып, балдаҡты егеткә тапшыралар ҙа былар, өсәүләп батша янына әйләнеп ҡайталар. Батшаға ҡыҙының пәрей менән ҡайҙа тороуын һөйләп бирәләр.

Батша ҡыҙҙы ла, пәрейҙе лә барып үлтереп килергә бойора, егеткә күп итеп ғәскәр бирә. Егет ғәскәре менән теге ергә барып етә. Пәрей менән ҡыҙ һаман да йоҡлап яталар икән. Егет уларҙың уянғандарын көтә.

– Йоҡлап ятҡан кешеләрҙе үлтерергә ярамай, – ти. Пәрей менән ҡыҙ уянып китһәләр, тирә-яҡ ғәскәр менән тулы. Ғәскәр һә тигәнсе быларҙы үлтереп, йорттарын туҙҙырып ташлай.

Был мәлде хрусталь күпер ватыла башлаған, ағастар һарғайған, йылғалар кипкән, ҡоштар осоп киткән булалар.

Батша барыһын да яңыртырға ҡуша. Егет балдаҡты һыҙғыртып ебәрә, пәрейҙәр йыйылып киләләр. Егет ҡушыуынса, улар күперҙе өр-яңынан һалып ҡуялар. Күпер аҫтынан һөт, бал йылғалары аға. Тирә-яҡта төрлө емеш ағастары, емештәре бешеп өлгөрөп, ергә ҡойолоп торалар. Һандуғастар ҙа, башҡа ҡоштар ҙа сутылдашып һайрап ултыралар, ти.

Барыһы ла яңынан эшләнгәс, егеткә батша кесе ҡыҙын бирә. Байғужа уға өйләнә. Гөрләтеп туй яһайҙар, һуңынан, уйнап-көлөп, рәхәт ғүмер итәләр.

Батыр малай

Борон-борон заманда йәшәгән, ти, бер әбей менән бер бабай. Уларҙың улдары ла, ҡыҙҙары да булмаған. Фәҡир генә көн күргәндәр, ти.

Бер ваҡыт быларға йәшел сапан кейгән, башына аҡ салма ураған, йәшел таяҡ таянған бер мосафир ҡарт килеп кергән. Әбей менән бабай быны хәлдәренән килгәнсә һыйлағандар ҙа зарҙарын һөйләгәндәр.

– Ҡартайған көнөбөҙҙә ҡарар кешебеҙ ҙә юҡ, – тип илашҡандар.

Йоҡлап торғас, мосафир әбейгә бер алма биргән дә икеһенә бүлеп ашарға ҡушҡан.

– Улығыҙ булһа, миңә ҡунаҡҡа ебәрерһегеҙ, – тигән. Күп тә үтмәй, әбей бер ир бала таба. Малай ун биш йәшенә

етә. Бер көндө теге мосафир килеп, баланы үҙенә ҡунаҡҡа алып ҡайта.

Ашап-эсәләр вә, кис булғас, йоҡларға яталар. Ята биргәс, егет ыңғырашҡан тауыш ишетә. Торон барып ҡараһа, кәүҙәһенән киҫеп алынған бер баш ята.

– Эй, баш, һин ни эшләп ятаһың бында? – тип һорай икән малай. Баш, ыңғыраша-ыңғыраша, үҙенең хәлен һөйләй:

– Был ҡарт – сихырсы ул, кеше ашай. Мине лә һинең кеүек алып киткәйне, мин ҡастым. Ҡыуып тотто ла ошолай итеп сихырлап китте. Бына хәҙер ни үлмәй, ни нитмәй тик ятам. Һине лә ул ашарға итер, сәй ултыртыр ҙа икмәк алып бирергә ҡушыр. Ҡайнап торған ҡаҙаны булыр. Ҡаҙан бейектә тора. Ҡаҙан өҫтөндә шүрлек, шүрлектә икмәк, һин икмәккә менгәс тә, шул ҡаҙанға төртөп төшөрөр, һин: «Менә алмайым», – тип ҡарыш, шунан үҙе менер.. Шул саҡта ҡаҙанға төртөп төшөр.

Егет башҡа рәхмәт әйткән дә һиҙҙермәйенсә генә кире ҡарт янына йоҡларға ятҡан. Ята торғас, теге ҡарт уяна ла:

– Уф, бик оҙаҡ йоҡлағанмын икән, улым, сәй эсеп алайыҡ әле,– ти.

Сәй ҡайнап сыға, ҡарт сәй яһай башлай. Малайға:

– Шүрлектәге икмәкте алып бир әле, – ти.

Малай ҡараһа, оло ҡаҙап бығырҙан ҡайнап ултыра, өҫтә икмәк тора.

– Бабай, мин менә алмайым бит әле, – ти малай.

– Уның нимәһе бар, бына ошолай итеп менәһең дә китәһең, – тип, бабай шүрлеккә менеп китте, ти. Малай тегене ҡаҙанға төрткән дә төшөргән. Ҡарт шунда бешеп үлгән.

Был сихырсы ҡарттың бер бик ҙур бесәйе бар икән. Муйынына ҙур-ҙур асҡыстар тағылған, ти. Малай шул асҡыстарҙы алырға итһә, бесәй уға ташлана. Егет уның менән бик оҙаҡ алыша. Бесәйҙе быуын үлтереп асҡыстарҙы алып, беренсе келәтте асып ҡаран. Асһа, келәт тулы кешеләр, ти, ҡайһы береһенең маңлайына энә ҡаҙалған, ти. Кешенең һимеҙме, түгелме икәнен белеү өсөн теге ҡарт шулай ҡаҙаған икән. Һимеҙ булһа, энә шунда уҡ маңлайға керен китә, ябыҡ булһа, һөйәгенә бәрелеп һына икән. Һимеҙҙәрен һайлап алып, ҡарт һәр көн бер кеше ашай икән.

Келәт ишеге асылғас, теге кешеләр, ҡурҡышып, мөйөшкә һырығышып бөткәндәр. Егет:

– Ҡурҡмағыҙ, мин һеҙҙе ашамайым, ҡотҡарырға килдем,– ти. Тегеләр, тышҡа сыҡҡас:

– Был тиклем ярҙамың өсөн ниҙәр бирәйек һиңә? – тиҙәр.

– Миңә бер ни ҙә кәрәкмәй, бәхет голын гына күрһәтегеҙ,– ти егет. Кешеләр ҡибла яҡҡа киткән юлды күрһәткән. Егет шул юл менән киткән. Эй барған, ти, был, эй барған, ти, ай үткән, йыл үткән, ти. Бара торғас, йонсоп бөткән, ти. Хәл йыйырға тип, бер ағас төбөнә ятһа, өс көн, өс төн уянмай йоҡлаған. Уянып китһә, бының ҡаршыһында бер арыҫлан тора, ти. Үҙе үкерә, үҙенең күҙенән йылға кеүек булып йәше аға, ти, алғы аяғын егеткә һуҙып тора, ти. Егет арыҫландың аятына ҡараһа, табанына бер ҙур шырау кергән икән. Шырауҙы тартып алып, яраһын үлән менән дауалап бәйләп ҡуйғас, арыҫлан, телгә килеп:

– Был яҡшылығың осоп һиңә ниҙәр бирәйем, егеткәй? – тип һораған.

– Миңә бәхет ала торған ергә барырға ярҙам ят, – тигән егет.

Арыҫлан егетте өйөнә алып ҡайтҡан, бак шәп итеп һыйлаған. Йоҡлап торғас, арыҫлан егетте арҡаһына ултыртып алып киткән. Бара биргәс, күҙен йоморға ҡушҡан. Егет, арыҫландың һыртына яҡшылап ултырып алын, ялына тотонған да күҙен йомған. Арыҫлан бер ынтылыуҙа уҡ һауаға күтәрелгән. Эй осалар, ти, былар, эй осалар, ти. Оса торгас, арыҫлан бер урынға килеп төшкән. Егет күҙен асһа, ожмахтың ишек төбөндә торалар икән. Арыҫлан уға бер бөртөк йөнөн биргән дә:

– Мин кәрәк булһам, ошоно яндырырһың, – тигән.

Егет ишекте асып керһә, ожмахтың матурлығына иҫе китеп, һушынан яҙған. Шундай яҡты, йылы, ти, ҡоштары һайрай, баҡса тулы алма да хөрмә, һөт йылғалары ағып тора, ти. Күгәрсен һөтө лә бар, ти. Хур ҡыҙҙары һыу керәләр, ти. Тора торған һарайҙары алтындан да көмөштән, алмастан да гәүһәрҙән, яҡут, зөбәржәт таттарынан эшләнгән, ти. Хур ҡыҙҙары егетте күрәләр ҙә:

– Ен-пәрей килгән,– тип, сыр-сыу килеп, быны ҡыуа башлайҙар. Ҡасып барғанда, егет икенсе бер ишеккә барып бәрелә. Ишек шар асылып китә, ҡараһа, егет тамуҡҡа барып ингән. Ғазраил егетте тамуҡ ситенә баҫтыра ла утлы суҡмары менән тамуҡ соҡорона төртөп төшөрә. Соҡорҙан тартып алып, боҙло һыуға илтеп тыға ла, арт яғына тибеп, ишектән сығарып ебәрә.

Егет икенсе бер ишеккә барып төртөлә, ишек асылын китеп, аңғармаҫтан бер һөт күленә барып сума. Күлдән ҡарап туймаҫлыҡ егеткә әйләнеп килеп сыға. Хур ҡыҙҙары матур егетте күреп ҡалалар ҙа уратып алалар. Уның күңелен асалар, уйнайҙар, көләләр. Егет, һәммә ҡайғыларын онотоп, рәхәт тормошта йәшәй башлай.

Бер көп үтә, ике көп үтә, бер йыл тула, егет тыуған илен һағына башлай.

– Ниңә ҡайғыраһың, нимә оҡшамай? – тип һорашалар хур ҡыҙҙары.

– Алтын-көмөш яуған ерҙән тыуған-үҫкән ил артыҡ, – ти ҙә егет, хур ҡыҙҙары менән хушлашып, ожмахтан сығып китә. Йөндө яндырыу менән, теге арыҫлан сабып килеп тә етә. Былар бер ҡараңғы ҡуйы урманға килеп инәләр. Егет, арыҫланға рәхмәттәр әйтеп, ҡайтарып ебәрә. Ожмахта тороп, егет бер йыл буйына йоҡламаған икән. Йыуан ағас төбөнә ята ла йоҡлап китә. Ике көн, ике төн уянмай йоҡлай. Өсөнсө төндө бер тауыш ишетеп уяна ла тыңлап ята. Янында гына ендәр батшалығы икән. Батшаһы һыңар күҙле, һыңар мөгөҙлө, бик йәмһеҙ ен икән. Батша ендәрен бынан бер йыл элек төрлө батшалыҡтарға сығарып ебәргән булған. Хәҙер ендәр бер йыл буйына нимә эшләгәндәр, шул хаҡта иҫәп-хисап биреп ултыралар икән. Бер ен торған да һөйләй башлаған.

– Мин фәлән батшаның фәлән исемле ҡыҙын сирләттем. Уны минән башҡа бер кем дә терелтә алмай. Фәлән йылда төҙөлгән күпер бар, шуның төбөндә гөбөргәйел йәшәй. Шул гөбөргәйел йәшәгән Һыуҙы битенә һипһәң генә, ҡыҙ терелә. Ул һыуға бер кеше лә бара алмай, һыуҙы бағанаға уралған йылан һаҡлай, йылан йоҡлағанда гына барып була, – ти икән.

Ҡояш сыҡҡас, ендәр юҡ булғандар. Егет фәлән батшалыҡты эҙләп киткән, бер ҡалаға барып кергән. Урам тулы кеше, ти. Барыһы ла баштарын түбән эйгәндәр, ти. Егет ҡала ситендәге бәләкәй генә йортҡа барып ингән. Бер әбей илап ултыра, ти.

– Инәй, ниңә илайһың?

– Эй балаҡайым, нисек иламайһың инде, шул тиклем ҡайғы төштө бит. Батшаның бик Һылыу ҡыҙы бар ине, сирләп китте. Уны терелтәбеҙ тип, һинең һымаҡ һөлөк кеүек егеттер әрәм булалар, – тигән дә әбей ҡысҡырыбыраҡ илай башлаған.

Төн булғас, егет теге күперҙе барып тапҡан. Йылан һиҙенгәнсе, бағананы һурып алған да күтәреп ергә бәргән. Бағанааҫтынан борҡолдап һыу атылып сыҡҡан, һыуҙы шешәгә тултырып алған да егет ҡайтып киткән. Теге йылан йоҡоһонан уяна ла алмай дөмөккән, ти.

Ҡайтып, егет батша һарайына барған.

– Батша ҡыҙын терелтергә килдем,– тигән.

– Эй, егет, иҫән сағыңда тайып ҡотол, бында һинең ишеләр генә килмәне. Башыңдан яҙғың килмәһә, тиҙерәк табаныңды ялтырат, – тигән батша ялсыһы. Егет:

– Бәхетте һынап ҡарарға кәрәк әле, – тип, һарай эсенә инеп киткән. Уны батша ҡыҙы янына алып кергәндәр ҙә үҙен генә ҡалдырып сығып киткәндәр. Битенә һыу һипкән икән, ҡыҙ шунда ук һикереп тороп ултырған.

– Эй, оҙаҡ йоҡлағанмын да инде, – тип күҙен асып ҡарана, алдында алама гына кейемле бик матур егет баҫып тора, ти. Ҡыҙ шунда уҡ егеткә ғашиҡ булған. Ҡыҙҙың матурлығына егеттең дә иҫе киткән. Батша, ҡыҙы терелгәс, ҡаршы килмәгән, туйға әҙерләнергә әмер биргән.

Егетте матур итеп кейендереп, инеһен дә өҫтәл янына ултыртҡандар. Егет менән ҡыҙ шул хәтле матурҙар, шундай пар килгәндәр, ти. Туй ун ике кон, ун ике төн барған.

Батша кейәүенә ярты батшалығын биргән. Егет менән ҡыҙ, бала үҫтереп, һаман да йәшәп яталар, ти, әле.

Таҙҙың төшө

Борон-борон заманда, кәзә командир, һайыҫҡан үрәтник, пәрей проводник булып торғанда, булған, ти, бер бабай менән әбей. Быларҙың бар ине, ти, өс улы. Таҙ ине, ти, кесе улы. Бабайҙың бар белгән кәсебе аяҡ кейеме тегеү ине, ти. Балаларын үҫтергәс, бабай ике улына ике сарыҡ тегеп бирҙе лә, икеһенән ике баҙ өй ҡаҙҙырып, башҡа сығарып ҡуйҙы, үҙе кинйә улы менән тороп ҡалды, ти.

Көндәрҙән бер көндө, сәй эсеп ултырғанда, әбей:

– Бына, әллә ҡайҙа, диңгеҙ аръяғында бер урын бар икән. Шул урынға барып, таҙа итеп йыуынып, ете юл сатындағы йәшел сиҙәмдә ятып йоҡлаған кешенең үҙ бәхете үҙ төшөнә инә икән, ти. Беҙгә шулай итергә кәрәк ине, – тип әйтте, ти.

Шунан һуң бабай:

– Беҙҙең үҙ бәхетебеҙҙе һынап тораһы юҡ инде, балаларҙыҡын белергә кәрәк ине,– ти икән.

Шунда уҡ балаларына:

– Балалар, һеҙ бөгөн Йомағош тауы буйына барып, Бикә шишмәһенең һыуы менән ете ҡат йыуынып-таҙарынып, шундағы ете юл сатлығына сығығыҙ ҙа сиҙәмгә ятып йоҡлағыҙ. Иртәнге сәйгә бында ҡайтырһығыҙ, – тип әйтте, ти.

Бабайҙың улдары, бының серен белмәһәләр ҙә, күнделәр, ти. Шунда уҡ, Йомағош тауы эргәһенә барып, етешәр ҡат йыуынып, ете юл сатына килеп, сиҙәмгә яттылар ҙа бик тәмле итеп йоҡланылар, ти. Иртән торғас, барыһы ла биттәрен яңынан йыуып, аталары йортона ҡайттылар, ти. Бабай оло улынан:

– Йә, улым, йоҡлаған ереңдә ниндәй төш күрҙең? – тип һораған.

Бабайҙың оло улы үҙе лә күргән төшө тураһында һөйләргә әҙерләнеп ултыра икән. Атаһының былай һорау ҡуйыуына бик күңеле булып, тамаҡтарын ҡырып, һүҙгә кереште, ти.

– Эй, атай, мин төшөмдә бик ҡыҙыҡ нимә күрҙем ул. Күршеләге баярҙың бойҙайын үлсәйбеҙ, имеш, тием. Эй үлсәйбеҙ, эй үлсәйбеҙ, мин һиңә әйтәйем, һис бөтөрөп булмай. Бер ваҡыт ҡараһам, үҙемдең баҙ өйгә терәп ҙур-ҙур келәттәр һалғанмын, ә теге бойҙайҙар үҙемдеке булған да ҡуйған икән, тием. Т®ҙемдеке булғас, бойҙайҙы яңынан үлсәргә керештем бер заман. Эй үлсәйем, эй үлсәйем, һис бөтөрөп булмай тегене. ~шо ерҙә уянып киттем, – тигән.

Бабай быға бик ҡәнәғәт булып:

– Улым, һин, баяр кеүек, бик ҙур бай булырһың. Малыңдың иҫәбенә сыға алмаҫһың, – тигән. Шунан һуң уртансы улынан: – Йә, улым, инде һин ниндәй төштәр күрҙең? – тип һораған. Уртансы улы тағы ла эреләнеберәк:

– Мин, атай, төшөмдә гел алтын үлсәнем. Т®лсәнем дә үлсәнем, үлсәнем дә үлсәнем, – барыбер үлсәп бөтөрә алманым. Шунан күрше ауыл кешеләрен алып килеп, үлсәргә ҡушып ҡараным, улай ҙа бөтөрөп булманы, – тигән.

Атаһы уға:

– Балам, алтыныңдың иҫәбенә башҡа кешеләр ҙә сыға алмағас, һин бигерәк тә бай булырһың, – тигән. Шунан һуң бабай өсөнсө, таҙ улына ҡарап:

– Йә, улым, һин ниндәй төш күрҙең? – тип һораған.

Өсөнсө улы:

– Атай, мин бойҙай ҙа үлсәмәнем, алтын да үлсәмәнем, шулай ҙа бер төш күрҙем күреүен, әммә һеҙгә һөйләрлек түгел, көлөрһөгөҙ тип ҡурҡам. Шуның өсөн һөйләй алмайым,– тигән.

Атаһы менән ике ағаһы ни тиклем һөйләтергә тырышып ҡараһалар ҙа таҙ үҙенең төшөн һөйләмәгән. Әрләп тә ҡаранылар, туҡмап та ҡаранылар – барыбер төшөн һөйләтә алманылар, ти. Ахырында атаһы таҙҙы ҡыуып сығарып ебәргән.

Атаһы йортонан ҡыуылып сыҡҡас, малай баш тартҡан яҡҡа ҡарап, эй китте, эй китте, ти, сабып ат етерлек, ҡарап күҙ әйәрерлек түгел, ти, быға. Бара-бара, әллә ниндәй һыуҙар сығып, әллә ниндәй урмандар үтеп, өс ай, өс аҙна, өс көн, өс сәғәт киткәс, таҙ бер ҡалаға килеп сыҡты, ти. Был ҡала бер ҡарт батшаның башҡалаһы икән.

Таҙҙың бүтән һөнәре булмаһа ла, һыҙғырырға бик оҫта булған. Ул һыҙғырҙыниһә, бөтә ҡоштар бының янына йыйылыр икән. Таҙ был ҡалаға килеп еткәс тә бер һыҙғырып ебәргәйне, ҡала эсендәге бөтә ҡоштар бының янына килеп йыйылды, ти. Батша һанаттарының өйҙәрендәге мысыр күгәрсендәре, һандуғастары, береһе ҡалмай, килеп бөттөләр, ти. Был хәлгә батшаның һанаттары бик аптырашып, ҡоштарҙы эҙләп сыҡһалар, күрәләр икән: таҙ тирәһендә бөтә ҡала ҡоштары йыйылған да, сыр-сыу килеп, һайрашып ятҡан көндәре, ти. Егет шуларҙы рәхәтләнеп тыңлап ултыра икән.

Шунан һанаттар,таҙҙы тотоп алып, батшаның үҙенә кит кәндәр. Батшаға барғас:

– Бына бер ирмәк малай алып килдек, ҡалабыҙҙың бөтә ҡоштары, беҙҙең барлыҡ һандуғастарыбыҙ ошо егет янына йыйылғандар ҙа сыр-сыу килешеп яталар, – тип хәбәр иткәндәр.

Ҡарт батшаның янында ҡунаҡҡа килгән йәш кенә икенсе бер батша ла бар икән. Улар икеһе лә был эшкә бик аптырап ҡалдылар ҙа таҙға бер һыҙғырып күрһәтергә ҡуштылар, ти.

Таҙ тышҡа сығып бер һыҙғырғайны, батша өйөнөң тәҙрәләре яңғырап китте, ти. Күп тә үтмәй уның янына бете ҡала ҡошо йыйылған. Икенсе төрлөрәк итеп һыҙғырғайны, ҡоштар таралып ботто, ти. Шунан батшалар таҙҙы тағы һарайға алып инеп, уның ҡай ерҙеке, кем балаһы булыуын, бында ни эшләп килеп сығыуын һораша башлайҙар. Таҙ үҙенең бик алыҫ ерҙән килеп сығыуын, күргән төшөн һөйләмәгәнлектән, атаһы уны үҙ йортонан ҡыуып сығарып ебәреүен һөйләп биргән. Шунан һуң батшалар бының төшөн һөйләтергә ҡыҫтай башлағандар. Әммә ул төшөн һөйләмәгән. Батшалар таҙҙы ҡурҡытып та, туҡмап та ҡарағандар. Теге ауыҙ асып бер һүҙ әйтмәгән. Батша, бик ныҡ асыуланып, таҙҙы төрмәгә яптырып ҡуйған.

Ҡунаҡ батша үҙ иленә ҡайтып китте, ти. Ҡайтҡас, был ваҡиғаны үҙенең бер ҡарындашына һөйләгәйне, ҡарындашы был хәлде үҙе күргеһе килде, ти. Батшанан ҡош телен белгән апа шул егетте бында алдырыуын үтенде, ти. Батша үҙе лә теге төштө һөйләткеһе килеп, таҙҙы алдырмаҡсы булып ҡайтҡан икән. Шунан һуң, ул теге ҡарт батшаға үтенес хаты яҙып, егерме илсе, ҡырҡ һаҡсы ебәреп, таҙҙы үҙ батшалығына килтерткән.

Килеп төшөү менән таҙҙы һыҙғыртып ҡаранылар, ти. Таҙ бер һыҙғырғайны – ҡалалағы ҡоштар, ике һыҙғырғайны – бөтә батшалыҡтың ҡоштары килеп йыйылды, өсөнсө тапҡыр һыҙғырғайны – береһе лә ҡалмай осоп киттеләр, ти. Шунан батша таҙҙы һарайына алып инеп ашатҡан, эсергән дә теге төшөн һөйләп биреүен һораған. Әммә таҙ уға ла төшөн һөйләмәгән.

– Яҡшылыҡ менән һөйләмәһәң, мин һине язалап үлтерермен! – тигән батша.

– Т®лтерһәң үлтерерһең, һөйләмәйем тигәс, һөйләмәйем! – тигән таҙ.

Шунан батша һанаттарын йыйып алды ла:

– Хәҙер үк майҙанға бөтә ҡала халҡын йыйығыҙ. Ҡырҡ  уҡсы килтерегеҙ. Уҡ менән атып, бынау баш эймәҫ бәндәнең күкрәген иләк һымаҡ итеп тишкеләп бөтөртөгөҙ, кәүҙәһен эткә ташлатығыҙ! – тип бойорған.

Шунда уҡ батша һарайы алдындағы майҙанға бөтә ҡала халҡы йыйылған. Майҙан уртаһына таҙҙы, уның ҡаршыһына ҡырҡ уҡсыны баҫтырғандар. Уҡсылар уҡтарын тегенең күкрәгенә тоҫҡай, йәйәләренең керешен тарта ғына башлағайнылар, таҙҙың әсе итеп һыҙғырып ебәреүе булды – бөтә ҡала ҡоштарының майҙанға осоп килеп, атылған уҡтарҙы шунда уҡ суҡыштары менән тотоп алыуҙары булды, ти. Йыйылған халыҡ та, батша үҙе лә был хәлгә ауыҙҙарын асып, шаҡ ҡаттылар ҙа ҡалдылар, ти.

~шо хәлдән һуң батшаға: «Был берәй ен ҡағылған әҙәмдер! Уны үлтерәм тип, башыңа әллә ниндәй бәлә-ҡаза алыуың бар. Булмаһа, уның менән яҡшыраҡ ҡыланырға кәрәк», – тигән уй килгән. Шунан ул үҙенең һанаттарына:

– Был егетте минең һарайҙағы берәй бүлмәгә урынлаштырығыҙ. Яҡшы итеп кейендерегеҙ, теләгән нәмәһен ашатығыҙ-эсерегеҙ, үҙен һаҡлап ҡына йөрөтөгөҙ, ҡасып китмәһен. Т®ҙем ҡайтҡас, нимә эшләтергә белермен әле, – тигән дә күрше батшаның үҙе ғашиҡ булып йөрөгән ҡыҙы янына китеп барған.

Был йәш батша күрше батшаның ҡыҙына әллә нисә тапҡыр яусы ебәреп ҡараһа ла, ҡыҙ риза булмаған икән. Шуның өсөн был юлы егет батша унда үҙе бармаҡсы булған.

Батша алыҫ юлға сығып киткәс тә, ҡарындашы таҙҙы һаҡ менән йөрөүҙән ҡотҡарҙы, ти. Ҡыҙ уға бөтөнләй ғашиҡ булған да ҡуйған икән. Ҡыҙ ҙа, таҙ ҙа күп уйлап торманылар, ирле-ҡатынлы булып бергә тора ла башланылар, ти.

Берҙән-бер көндө, шулай матур ғына тороп ятҡанда, асыҡ тәҙрәнән бәләкәй генә бер ҡош килеп инде лә әле таҙҙың, әле ҡатынының ҡолаҡ төбөнә генә ҡунып, борсоулы тауыштар сығарып, сут-сут килеп, ашығып-ашығып һайрай башланы, ти. Таҙ быны тыңлап торған да;

– Ағайыңдың эше шәп түгел, берәй бәләгә юлыҡҡан, күрәһең. Был ҡош ана шуны хәбәр итергә килгән,– ти.

– Ни эшләйбеҙ һуң улай булғас? – ти ҡатыны.

– Миңә хәҙер үк уның артынан китергә кәрәк, – ти таҙ.

Шул көндө үк ул өс юлдаш алып, яурынына мылтыҡ аҫып, сәфәргә сығып та китте, ти. Эй баралар, эй баралар, ти, былар. Бара торғас, бер урманға барып еттеләр, ти. Шунда улар ҡунып китергә булалар. Таҙҙың юлдаштары ятҡас та йоҡоға киткән. Таҙ үҙе йоҡламай ғына ята икән, яҡында ғына ҡысҡырышҡан тауыш ишетә был. һикереп тора ла, мылтығын алып, шул тауышҡа табан китә. Барһа, бер ағас төбөндә ике шайтан балаһы һуғышып ята икән. Таҙ быларҙан:

– Нимә бүлешәһегеҙ? – тип һорай.

Шайтан балаһының береһе:

– Атайыбыҙ үлде лә, унан кейгән кешенә үҙе йөрөтә торған бер итек, кейгән кешене күҙҙән юғалта торған бер кәпәс, ултырған кешене осортоп йөрөтә торған бер кейеҙ ҡалғайны. Бына шуларҙы бүлешәбеҙ, нәмәләр өсәү, ә беҙ икәү. Бына шуны тигеҙ бүлә алмай һуғышып киттек, – ти.

Шайтандың икенсе балаһы:

– Бик һәйбәт килеп сыҡтың әле һин, бына ошо өс нәмәнең береһен һиңә бирәйек тә, беҙгә лә тигеҙ ҡалыр, ҡысҡырыш та бөтөр, – ти.

Таҙ быларға:

– Бер ҙә юҡ өсөн ҡысҡырышаһығыҙ икән; мин һеҙҙе, нәмәләрегеҙҙе алмайынса ла, килештерермен, – тигән була.

Шайтан балалары:

– Зинһар килештерә күр! – тиҙәр.

– Бына мин мылтығыма ҡырҡ бөртөк дары һалам да, шуларҙы урман эсенә атып ебәрәм. Шул дарыларҙы ҡайһығыҙ күберәк йыйып килтерһә, шуға ике, аҙыраҡ йыйғанығыҙға бер генә нәмә булыр, – ти.

Шайтан балалары: «Ярай ҙа ярай», – тип риза булалар.

Таҙ шайтан балаларының күҙ алдында ҡырҡ бөртөк дарыны һанап мылтығына һалды ла атып ебәрҙе, ти. Шайтан балалары мылтыҡ атылған яҡҡа табан югерешеп китәләр. Улар киткәс тә, таҙ баяғы нәмәләрҙең өсөһөн дә алып иптәштәре янына килә. Кәпәс менән итекте тоҡсайына һала, шунан һуң иптәштәрен уятып, оса торған кейеҙгә дүртәүләп ултыралар ҙа осоп та китәләр.

Шайтан балалары дары бөртөктәрен әҙләп ҡалдылар, ти. Әле булһа шуны эҙләп йөрөйҙәр икән, ти, улар.

Егеттәр шул көндө үк теге батшалыҡҡа барып еткәндәр. Батшаның башҡалаһына ингәс, былар бер йортҡа туҡтап, аяҡ кейеме тегә башлағандар. Шунда ук бөтә ҡалаға атаҡлы итексе булын та киткән былар.

Ҡалаға килеп, итекселек эшенә башлауҙың беренсе көнөндә үк был егеттәргә, тәүге кеше булып, батшаның ҡыҙы үҙе килгән. Ул итекселәргә иртәгә кискә тиклем донъяла ише лә, бер ниндәй оҡшашы ла булмаған, йөйө лә, теккән әҙе лә беленмәгән бер һыңар ҡата эшләргә ҡушып киткән. Итекселәр, был ҡатаның уң аяҡҡамы, әллә һул аяҡҡамы икәнен һорап ҡалырға ла онотҡандар, ти. «Ярай, ҡайһы аяҡтыҡы кәрәк булһа, шуныһын алыр», – тип, былар бер пар ҡата тегергә булдылар, ти.

Икенсе көндө иртә менән, ҡаталар тегелеп бөткәс, үҙемдең батшамды әҙләп китәйем әле тип, таҙ урамға сыҡһа, ҡапҡа алдында, башын һалындырып, теге йәш батша үҙе ултырмаһынмы! Ул да ошо йортҡа төшкән икән. Таҙ үҙен таныттырмай ғына:

– Егет, ни эшләп бик бойоҡ ултыраһың, башыңа берәй бәлә төштөмө әллә? – тип һораған була.

– Бәләнең дә ниндәйе әле! – ти егет батша. – Был ҡалала минең ярҙамсым да, таянысым да юҡ. Иртәгә кискә батша ҡыҙы мине энә менән тунатып үлтерәсәк, – тип илап та ебәрҙе, ти, был.

– Берәй төрлө яманлыҡ эшләгәнһеңдер шул, – тигән була таҙ.

Шунан егет батша үҙенең бөтә ҡайғыһын һөйләп биргән.

– Мин бында алыҫ ерҙән, икенсе батшалыҡтан, ошо батша ҡыҙын үҙемә һоратып килгәйнем, ул миңә өс шарт ҡуйҙы. Беренсе шарты шул: донъяла ише дә, оҡшашы ла булмаған бер пар әйберҙең бер һыңары батша ҡыҙында икән. Бөгөн кискә мин ана шуның икенсе һыңарын табып алып барырға тейешмен. Алып бармаһам, мине энә менән тунатып үлтерә. Әсәнсе көн инде, бына шуға, китте баш, ҡалды муйын һерәйеп, тип, ни эшләргә лә белмәй, ҡайғырып ултырам, – ти батша.

– Тапҡанһың икән ҡайғырыр нәмә! – ти таҙ. Т®ҙең шундай ебеп төшкән бер өгөт булғас, ярҙам итәйем әйҙә, – тип, таҙ теге ҡатаның бер һыңарын алып сығып уға тоттора ла:

– Батша ҡыҙына бына шуны алып барырһың, – ти.

Егет батша нимә тип әйтергә белмәй аптырап ҡала.

Шул арала батша ҡыҙы үҙе лә һыңар ҡатаны һоратып алдыра.

Кис менән теге егет батша, кеҫәһенә һыңар ҡатаны һалып, бындағы батшаның ҡыҙы янына китә. Таҙ ҙа, баяғы шайтан кәпәсен кейеп алып, уның артынан бара. Батша ҡыҙы янына ингәс, ул кеше ҡағылмаҫлыҡ бер урынға баҫа ла тегеләрҙең  нишләшкәнен тыңлап тора.

Батша ҡыҙы:

– Йә, егет, мин һораған нәмәне алып килдеңме, күрһәт әле! – тип, бик эреләнеп кенә үҙендәге һыңар ҡатаны сығарып, өҫтәлгә ҡуйҙы, ти.

Егет батша:

– Беҙҙең ерҙә хәйерселәр шундай ҡата кейә! Мә, үҙеңә оҡшағас, икенсе һыңарын да алып килдем, парлап кейерһең,– тип ҡатаны сығарып, тегенеке янына ҡуя.

Ҡыҙ батша ҡаталарҙы ҡараны ла, төҫтәрен үҙгәртеп:

– Ярай, бер шартымды үтәнең, икенсе шартымды ла үтәп ҡара инде. Иртәгә мин һораған нәмәне үҙең белеп алып кил; белмәһәң, йәнең сығырын төшөнөп кил, – тип батшаны сәй ҙә эсермәй сығарып ебәрә.

Таҙ сыҡмай ҡала. Батша ҡыҙы бик шәп йөрөй торған атһыҙ арба әҙерләтеп, үҙе менән алтындар алып, ҡаланың иң ситендәге бер күрәҙә ҡарсыҡҡа китә. Шайтан кәпәсле таҙ ҙа, үҙе йөрөтөр шайтан итеген кейеп, ҡыҙ артынан бара.

Ҡыҙ күрәҙә ҡарсыҡҡа:

– Әбей, бөтмәҫ бәләгә юлыҡтым, нисек ҡотолорға? – тип, егет батша менән ике аралағы хәлде һөйләп бирә.

Күрәҙә ҡарсыҡ:

– Былай булһын: бына миндә бер ебәк яулыҡ бар. һиңә шуның яртыһын биреп ебәрәм. Ул яулыҡтың бер ерҙә лә ише юҡ. һин ул егеттән шул яулыҡтың ҡалған яртыһын эҙләтеп башын ҡаңғырт, – тигән да үҙенең йыйып ҡуйған иҫке-моҫҡо әйберҙәре араһынан бер яулыҡ алып, яртыһын ҡыҙға йыртып биргән, яртыһын тағы һандығына һалып ҡуйған, ти.

Батша ҡыҙы был эште бик яҡшы күреп, әбейгә бик күп алтын биреп китте, ти. Таҙ, күҙгә күренмәй генә әбейҙең йәшереп ҡуйған ярты яулығын алып, үҙенең егет батшаһы янына ҡайтты, ти.

Батша бик бойоғоп, ашамай-эсмәй, илай-илай ултыра икән. Батша, таҙҙы күргәс тә, шатланып:

– Әйҙә, түргә уҙ! – тип, юғары ултырта. Шунан уға: – Бөгөн эшем харап. Батша ҡыҙы миңә: кәрәк нәмәне үҙең белеп алып кил, тине лә сығарып ебәрҙе. Зинһар миңә ярҙам ит! – тип ялына башлай.

– Юҡ өсөн ҡайғырма! – ти таҙ. – Бына һиңә ярты яулыҡ. Барып ингәс тә батша ҡыҙы һинән, ошо яулыҡтың үҙендәге яртыһын сығарып, ҡалған яртыһын һорар. Шул саҡта һин бына шуны сығарып бирерһең, – ти.

Батша быға уғата шатланып, иртә менән батша ҡыҙы өйөнә китә. Таҙ ҙа, кәпәсен кейеп, бының артынан бара. Барып ингәс тә, батша ҡыҙы:

– Йә, мин һораған нәмәне үҙең белеп алып килдеңме? – ти.

Батша бер ҙә сер бирмәй генә:

– Алып килдем, – тип, яулыҡтың үҙендәге яртыһын сығарып ҡуя: – Быны беҙҙә хәйерсе ҡарсыҡтар бәйлән йөрөй, үҙеңә оҡшағас, икәүһен бөргә ҡушып тек тә башыңа бәйлә,– тигән була.

Ҡыҙ яулыҡтарҙы сағыштырып ҡарай ҙа, был эшкә иҫе китеп, саҡ-саҡ һуштан яҙмай. Шунан ул:

– Егет, шартымдың икеһен үтәнең, инде өсөнсөһө ҡалды. Иртәгә йә һинең башың бөтә, йә мин һинең ҡатының булам. Өсөнсө шартым шул: иртәгә миндә булған әйберҙәрҙең ишен алып кил, – тип, тегене сәй ҙә эсермәй сығарып ебәрә.

Батша ҡыҙы шунда уҡ, бер көнлөк юлды бер сәғәттә үтә торған кәмәгә ултырып, донъя ситендәге утрауҙа йәшәгән алтын сәсле бер сихырсы әбейгә китте, ти. Ҡыҙ кәмәһе менән ҡуҙғалып киткәс тә, таҙ ҙа, баяғы шайтан кәпәсен кейеп, оса торған кейеҙгә ултырҙы ла батша ҡыҙы артынан китте, ти.

Сихырсы ҡарсыҡтың өйөнә бергә барып инделәр, ти, былар. Таҙ, ингәс тә, бер яйлыраҡ урынға боҫоп ҡына ултырған. Батша ҡыҙы, ҡарсыҡ менән иҫәнләшкәс:

– Эй, әбекәйем! Минең башыма бәлә тарыны, – тип, илай-илай һөйләй башлаған, – Ер уртаһындағы батшалыҡтан бер егет мине һоратып килде, мин уға, атайым менән һөйләшеп, өс шарт ҡуйғайным, шуның икеһен үтәне инде, береһе генә ҡалды. Иртәгә уныһын да үтәһә, мине үҙе менән алып китәсәк. Өсөнсө шартым өсөн, миңә ике-өс кенә бөртөк алтын сәсеңде бирә күр. Мин бер нисә бөртөк алтын сәсле булырмын да ул егеттән дә шундай сәс бөртөктәрен табып килтереүҙе һорармын тигәйнем, – тигән.

Әбей, риза булып, башынан өс-дүрт бөртөк сәсен йолҡоп алырға ҡушты, ти. Ҡыҙ әбейҙең сәсен берәр бөртөкләп кенә йолҡҡан арала күҙгә күренмәҫ таҙ ун-ун биш бөртөктө бер юлы тартып алды, ти. Әбей ауыртыуға түҙә алмай яман ҡысҡырып ебәрҙе, ти.

Шунан батша ҡыҙы үҙенең кәмәһе менән, таҙ кейеҙе менән ҡайтып китте, ти.

Таҙ барып ингәндә, батшаһы аунай-аунай илап ята икән.

– Йә, туғанҡай, иҫән бул: минең иртәгә аҙаҡҡы көнөм, һин мине үлемдән ике тапҡыр алып ҡалдың, ә мин һиңә бер яҡшылыҡ та эшләй алманым. Бәхил була күр инде,– тип, тағы ла шәберәк иларға тотонған.

Был хәлде күреп, таҙ:

– Илама юҡҡа, һөрт йәшеңде, батша ҡыҙы һинеке булыр. Бына һиңә ул һораясаҡ нәмә! – тип, кеҫәһенән бер ус алтын сәс сығарып биргән. – Иртәгә батша ҡыҙына биргәндә, беҙҙә быны олтораҡҡа һалып йөрөтөлөр, тип әйтергә лә онотма! – тигән.

Батша иртә менән, бер ус алтын сәсте алып, батша ҡыҙы янына китте, ти. Был барып ингәс тә ҡыҙ:

– Йә, мин һораған нәмәне алып килдеңме? – тип һораған. Егет батша:

– Алып килдем, – тигәс, ҡыҙҙың төҫтәре үҙгәреп, ҡобараһы осоп китте, ти. Шунан һуң ул:

– Алып килһәң, ҡайҙа, күрһәт! Бына ошондай алтын сәстәрең бармы? – тип, өс-дүрт бөртөк алтын сәс сығарған.

Егет батша:

– Иҫең киткән икән юҡ нәмәгә! Беҙҙә уны олтораҡҡа һалын йөрөтәләр. Кәрәк булһа, йөкләп килтерергә була. Мә, берәй олтораҡлыҡ бирәйем, теге ҡатаңа һалып йөрөрһөң, – тип, кеҫәһенән алтын сәстәрҙе сығарып һалған.

Шунан һуң ҡыҙ, үҙенең тамам еңелеүенә ышанып, егет батшаға кейәүгә барырға риза булды, ти.

Былар ун көн, ун төн туй яһап, егет батшаның ҡалаһына ҡайтып киттеләр, ти. Таҙ ҙа үҙ иптәштәрен, кейеҙенә ултыртып, осортоп алып ҡайтып китте, ти. Былар ярты көндө ҡалаға ҡайтып инәләр. Ҡайтҡас, таҙ үҙенең ҡатынына булған хәлде башынан-ахырынаса һөйләп, ағаһының күрше батша ҡыҙын үҙенә бисәлеккә алып, юлға сығыуын хәбәр итә.

Хәтһеҙ көндәр үткәс, тегеләр ҙә ҡайтып төшкән. Батша үҙенең ҡарындашы менән күрешеп, баштан үткән, күргән хәлдәрен берәм-берәм һөйләгән.

– Теге ҡош телен белеүсе егеткә һуйған да ҡаплаған бер егет бик ҙур эштәр күрһәтте. Ул булмаһа, ҡыҙҙы ла алып ҡайта алмай инем, үҙемдең дә башым киҫелгән булыр ине, – ти икән.

Ҡарындашы:

– һиңә ҙур эштәр күрһәткән егет беҙҙәге егеттең тап үҙе булһа, ни әйтерһең? –тип һораған.

Батша:

– Ярты батшалығымды бирергә лә риза булыр инем, –тигән.

– Улай булһа инде, ағай, һүҙендә тор, һиңә ярҙам итеүсе, ҡыҙ алып биреүсе хас шул егет үҙе була. Ул егет хәҙер минеке, мин – уныҡы, һин үҙеңә туй яһаған кеүек, беҙгә лә шатлыҡ булһын. Ул һинең артыңдан бер ай һуң китте, бер ай элек ҡайтты. Уның оса торған кейеҙе, кешегә күрһәтмәй йөрөтә торған кәпәсе, сапҡын атты ла еткермәй торған итеге бар. Бына шулар менән ул һине бәхетле иткән, – тип һөйләп биргән.

Был хәбәрҙе ишеткәс, батша таҙҙы тиҙерәк саҡыртып алды да уға ярты батшалығын да, үҙенең ҡарындашын да бирҙе, ти. Өҫтәүенә уны үҙенең һанаты итеп ултыртты, ти.

Таҙ, баш һанат булып алғас, бәләкәйерәк һанатты саҡыртты ла:

– Хәҙер үк бынау кейеҙгә ултыр ҙа минең атайым менән әсәйемде, ике ағайымды алып кил! – тип бойорған.

Теге һанат юлға сығып киткәс тә, таҙ ҡатынынан ҡаҙан аҫтырҙы, үҙе лә аш-һыу әҙерләшергә тотоноп китте, ти. Бер ҡаҙан картуф бешеүгә баяғы һанат таҙҙың атаһы менән әсәһен, ике ағаһын осортоп алып та килде, ти.

Таҙ батша һарайында ҙур табын йыйып, иң түргә атаһы менән әсәһен, улар эргәһенә ике ағаһын ултыртты ла өҫтәл тултырып ҡара икмәк турап ташланы, шунан иң уртаға бер ҡаҙан картуф килтереп ҡуйҙы, ти. Ҡунаҡтарҙың алдына ҡабығы-ниһе менән бергә сабата ҡалыбы саҡлы бешкән картуф һалып сыҡты ла атаһы менән ағаларына ҡарап:

– һеҙ мине ете юл сатлығында күргән төшөмдө һөйләмәгән өсөн өйҙән ҡыуып сығарғайнығыҙ. Мин ул төшөмдө ҡатыныма да, батшаның үҙенә лә, башҡа батшаларға ла һөйләмәй йөрөнөм. Бына хәҙер шул төштө һөйләр саҡ килеп етте, – тигән дә, шул ерҙә бер телем икмәк менән ҡалып саҡлы бер картуфты ашап алған. Шунан тағы һөйләп киткән:

– Шулай, бынан хәтһеҙ ваҡыт элек Йомағош тауы буйына барып, Бикә шишмәһенең һыуы менән ете ҡат йыуынып-таҙарынып, шундағы ете юл сатлығына сығып, йәшел сирәм өҫтөнә ятып йоҡлағас, төшөмдә батша һарайы эсендә табын ҡороп, һеҙҙең бөтәгеҙҙе лә бөгөнгөләй йыйып алып, үҙемдең ҡатыным булған батша ҡыҙы менән бына хәҙергеләй ҡара-ҡаршы ултырып, күҙгә-күҙ ҡарашып, ошолай ҡара икмәк менән туйғансы картуф ашап ултырыуымды күргәйнем. Бына шул төшөм бөгөн килеп раҫ булды, – тигән.

Шунан таҙҙың атаһы:

– Ҡыуып сығарғаным өсөн мине ғәфү ит инде, улым,– тигән. – һиңә шуныһы ла мәғлүм булһын: һин һанат ҡына булып ҡалмаҫһың, батша ла булырһың әле. Ни өсөн тиһәң, ҡара икмәк менән картуфтың ҡәҙерен белгән кеше хур булмай ул, – тип һүҙен бөтөргән.

Таҙҙың ата-әсәләре, ағалары, башҡа ҡунаҡтар ҙа кара икмәк менән бер ҡаҙан картуфты ашап бөтөрөп, ете ҡат тир сыҡҡансы фамильный сәй эстеләр ҙә таралыштылар, ти.

Күп тә үтмәне, таҙҙың атаһы әйткән һүҙҙәр дөрөҫ булып сыҡты, ти. Баяғы йәш батша ҡара икмәк менән картуфты аш итеп һанамағаны өсөн батша булып оҙаҡ ултыра алманы, ти. Таҙ үҙе батша булып алды, ә теге батша уның баш һанаты булып ҡалды, ти.

Һыу ҡыҙы

Борон-борон заманда булған, ти, бер бабай менән бер әбей. Быларҙың ир еткән өс улы булған, ти. Улар байман көн иткәндәр. Өлкән улы менән уртансы улына кәләш әйттергәс, аталары үлеп киткән, кинйә улына кәләш алып бирергә өлгөрә алмай ҡалған. Ағалары, донъя үҙҙәренә ҡалғас, ҡустыларын күҙле-башлы иттереү яғын уйлап та бирмәгәндәр.

Бер ваҡыт кинйә малай һыу буйында йөрөп ятһа, һыу ситендә ултырған бер ҡыҙға тап була. Былар икәүләп үҙ-ара һөйләшеп китәләр. Егет:

– Һин кем булаһың? – тип һорай.

– Мин һыу ҡыҙы булам, – ти ҡыҙ.

– Миңә кәләшкә киләһеңме?

– һинең кемдәрең бар?

– Әсәйем менән ике ағайым бар.

– Ағайҙарың байҙыр, мин ярлы. Ҡайһылай мин һиңә кейәүгә барайым, ғәрләнмәйенсә.

Ҡыҙ үҙе бик һылыу, ти. Эй һөйләшәләр былар, эй һөйләшәләр, һөйләшә торғас, ирле-ҡатынлы булырға һүҙ ҡуйыштылар, ти.

Егет, ҡайтып, бисәләр кейеме алып килә. Һыу ҡыҙын кейендереп, өйөнә алып ҡайтып китә. Бергә тора башлайҙар. Был киленде ҡәйнәһе маҡтап бөтөрә алмай.

– Киленем бигерәк уңған инде! – ти. – Ун һыйырҙы һә тигәнсе һауып ҡуя, өлкән килендәрем ише генәме һуң! Ҡулы-

нан килмәгән эше юҡ, – ти.

Берҙән-бер көндө йәш килен үҙенең әрмәнде ярыһынан эшләнгән кейемен һалып ҡаҙауға элеп ҡуя ла һыйыр һауырға ултыра. Ире:

– Бында ниндәй сүп эленеп тора? – ти ҙә, шул кейемде алып, утҡа ташлай. Кейем яна, бәләкәй бер киҫәге генә тороп ҡала. Һыу ҡыҙы, быны күреп:

– Ни эшләнең һин? Харап ҡына иттең! – ти. Үҙе шунда уҡ ҡош булып оса ла китә.

Ире илап тороп ҡала. Ни эшләргә белмәй уйланып ултыра-ултыра ла ҡатынын эҙләп сығып китмәксе була.

Үҙе менән күп итеп аҙыҡ алып, көньяҡҡа ҡарап, эй китте, эйкитте, ти, был, бик күп тауҙарҙы, йылғаларҙы үтте, ашар аҙығы ла ҡалманы, өҫтө-башы ла өҙгөләнеп бөттө, ти. Рунда бер иҫке тирмә кейеҙе табып, сәкмән менән эшләпә тегеп кейҙе лә йәнә алға китте, ти.

Бара торғас, алыҫта уймаҡ кеүек кенә бер өй күрә был.

Өйҙән ҡармаҡ ебе кеүек кенә төтөн сығып тора, ти. Кинйә шунда бара. Ишеген асып инһә, бер әбей ултыра.

– Әбей, иҫән генә тораһыңмы? – ти егет.

– Сыҡмаған йән бар әле. Ҡайҙан килеп ятаһың? – ти әбей.

Рунан егет:

– Ҡатыным осоп киткәйне, шуны эҙләп йөрөйөм. Бик асыҡтым, берәй нәмә ашатыр инең, әбей! – ти.

Әбей уға:

– Мин үҙем дә аслы-туҡлы ғына торам шул, улым, ашатыр нәмәм юҡ, – тип, әсе ҡатыҡ менән бер телем ҡатҡан икмәк кенә бирә.

Егет шуны ҡапҡылай ҙа үҙ юлы менән китеп бара. Бара торғас, йәнә уймаҡ һымаҡ ҡына бер өй күрә ул. Был өйҙән дә ҡармаҡ ебе кеүек кенә төтөн сығып тора, ти. Ул шунда бара. Ишекте асып инһә, бер әбей ултыра. Иҫәнлек-һаулыҡ һорашҡас, егет:

– Ҡатынымды юғалтҡайным, шуны эҙләп йөрөйөм. Бик асыҡтым, берәй нәмә ашатыр инең, әбей! – ти.

Әбей уға:

– Мин һинең ҡатыныңды беләм, минең апайымдың ҡыҙы ул, – ти. Иллә-мәгәр уның йортона үтеп инерлек түгел: бөтә ере бикле. Бына мин һиңә бер асҡыс бирәм, шуны ҡойма башына ырғытырһың.

Кинйә асҡысты алып китә. Барып етеп өйҙө таба. Асҡысты ҡойма башына ырғытыу менән ҡапҡа асылып китә. Өйҙән бер әбей ҡаршы сығып:

– Әйҙә өйгә ин, ни йомошоң бар? – ти.

– Ҡатыным юғалғайны... – ти егет.

– Ул минең ҡыҙым дабаһа, – ти әбей.

– Уны нисек күрергә һуң?

– Бына минең кейәүем ни өсөн килгән икән!.. Ҡыҙым хәҙер ҡайтыр, үҙеңде үлтереп тә ҡуйыр! – ти әбей.

Әбей кейәүен тотоп һелкеткеләй башлай. Егет шунда уҡ энә кеүек кенә булды ла ҡалды, ти. Рунан әбей уны бүрәнә мүгенә ҡаҙап ҡуя. Рулай ҙа ул өй эсендәге бөтә нәмәне күреп, белеп тора. Бына өйгә туғыҙ ҡаҙ осоп инә, ҡанаттары менән елпенәләр ҙә туғыҙ ҡыҙ булалар. Үҙҙәре еҫкәнәләр.

– Бында кем бар? Хәҙер үҙен үлтерәбеҙ! – тиҙәр.

– Юҡ, үлтерергә ярамай, – ти әсәләре.

– Ул һинең артыңдан килгән, дуҫлашырға кәрәк!–ти үҙенең бер ҡыҙына.

Ҡыҙы риза була. Әсәһе бик үк ышанып бөтмәй. Руның өсөн ул ҡыҙынан:

– Әйткән һүҙемдә торормон, – тип, ант иттерә. Рунан әбей, энәне мүктән алып, һелкеп-һелкеп ҡуя – энә үҙе бысраҡ, үҙе ҡысыулы ла ҡутырлы бер кешегә әйләнә.– Мин уның менән йоҡламайым! – ти әбейҙең ҡыҙы, үҙенә айырым урын йәйеп ята. Егет тырнаша ла ҡашына, ҡашына ла тырнаша. Башы ауырта башлай бының. Тора-бара бөтөнләй ауырыуға һабыша.

Егет йоҡлап киткәс, әбейҙең ҡыҙы уны икмәк көрәгенә һалып, дөрләп янған мейескә ырғыта ла ҡуя, унан бер ус көл генә тороп ҡала. Рунан әбейҙең ҡыҙы шул көлдө тап-таҙа яулыҡҡа төрөп ала ла, ҡапыл һауаға һибеп, борҡотоп ебәрә, шунда уҡ ҡаршыһына ап-аҡ итеп йыуынған, матур итеп кейенгән ире килеп баҫа.

Иртән торғас, әбей кейәүенән:

– Төшөңдә нимә күрҙең? – тип һорай.

– Төнө буйы тынғы булманы: утҡа тотоп ташланылар, иҙмәләй иҙҙеләр, сепрәккә һалдылар, ҡаҡҡыланылар, һуҡҡыланылар, – ти. Бары ла хәтерендә. Тик төш түгел икәнен генә белмәй икән был. Рунан ул ҡатынына:

– Йә, үҙебеҙгә ҡайтайыҡ инде! – ти.

– Мин ҡайтмайым әле, һин үҙең генә ҡайта тор, юлда икмәгең етмәһә, бына был тоҡсайҙы ал, һелккән һайын аҡса ҡойолор. Иллә-мәгәр ул аҡсаға икмәктән башҡа нәмә һатып алма! – ти ҡатыны.

Ире тоҡсайҙы алып ҡайтып китә. Эй китте, ти, эй китте, ти, был, китеп ултырһа, алыҫта уймаҡ кеүек кенә бер өй күренә, ә өйҙөң мөрйәһенән ҡармаҡ ебе кеүек кенә төтөн сығып тора, ти. Ул шунда барып, ишеген асып инһә, бер бабай менән бер әбей ултыра, ти.

– Хужа өйҙәме? – ти егет.

– Өйҙә, һин кем булаһың? – ти бабай.

– һат миңә йортоңдо, бөтә ҡаралтыһы менән алам да ҡуям! – ти егет.

– Һатам. Хаҡы өс һауыт алтын булыр, – ти бабай. Кинйә тоҡсайын өс тапҡыр һелккәйне – бабай тотоп торған өс һауыт алтын менән тулды ла ҡуйҙы, ти.

Бабай менән әбей, алтындарын алып, аяҡ тартҡан яҡҡа сығып китә, егет бөтә йортҡа хужа булып ҡала. Рунда тора башлай был. Күп тә үтмәй, ҡатыны быны белеп, артынан килеп етә.

– Ниңә мин әйткәнде тыңламай, йорт һатып алдың? – тип, ирен әрләй.– Бер юлға ҡалдырам, икенсе улай ҡыланаһы булма! – ти. Өйгә ут төртөп, көлөн күккә осора ла ҡуя.

Икәүләп ҡайтып китәләр. Ҡайтһалар, ауыл юҡ, ауыл урыныңда тип-тигеҙ ер, ти. Кешеләр ҙә ҡалмаған. Йөрөй торғас, бер баҙ өйгә тап булалар. Эсенә инһәләр, ике бабай, бер әбей ултыра, ти, унда. Ҡолаҡтары ишетмәй, күҙҙәре күрмәй. Абайлабыраҡ ҡараһалар: ике бабай тигәне – үҙенең ике ағаһы, әбей тигәне үҙенең әсәһе икән.

Шунан һыу ҡыҙы баҙ өй алдына ут яға ла иренең әсәһен дә, ике ағаһын да шул утҡа ырғыта. Тегеләр янып бөтәләр. Көлдәре генә ҡала. Ҡатын көлдө яулығына төрөп ала ла тирә-яғына һибеп ебәрә – ҡаршыға элеккесә һап-һау ҡәйнәһе менән ике ҡайнағаһы килеп баҫа.

Шунан улар бергә-бергә донъя көтөп алып китәләр.

Йәш һунарсы

Борон заманда булған, ти, бер һунарсы егет. Бер көндө һунарҙа йөрөп ятһа, ҡаршыһына бүре килеп сыҡҡан. Егет уны атырға иткән икән, бүре, телгә килеп, кеше тауышы менән:

– Мине үлтермәсе, егет! – тип ялынған. – Ҡасан да булһа бер көнөңә ярармын.

Егет бүрене үлтермәгән, ары киткән.

Бара торғас, һунарсы егеткә бер бөркөт тап булған. Ул да кеше тауышы менән:

– Мине үлтермә, егет! Бер көнөңә ярармын, – тигән. Һунарсы егет ары киткән. Күл ситенә барһа, уға һыуҙа йөҙөп йөрөгөн бер алтын балыҡ күренгән. Егет уны тотоп алайым ғына тигәндә, балыҡ та телгә килеп:

– Егеткәйем, зинһар, тере ҡалдыр мине! – тип ялынған.– Һин ҡайҙа ғына булып, ниндәй генә бәләгә ҡалһаң да, ярҙамға килермен, – тигән.

Егет балыҡҡа ла теймәгән, ары киткән.

Шулай бара торғас, ул алыҫта мөрйәһенән төтөн сығып торған бәләкәй генә өй күргән. Был өйҙә бер мәскәй әбей йәшәй икән. Егет шул өйгә барып, ишеген асҡан да сәләм биргән. Ә ҡарсыҡ:

– Шул сәләмең булмаһа, урталай өҙөп йотор инем! – тигән. Шунан ул егеттең ҡайҙа барыуын һорашҡан, һуңынан:– Мин һиңә бер йомош ҡушам. Урманда минең өс атым үлән ашап йөрөй, һин шуларҙы тот та бында килтер. Килтерә алһаң, өс ҡыҙымдың иң һылыуын үҙеңә кәләш итеп бирермен, ә килтерә алмаһаң, үҙеңә яҡшылыҡ булмаҫ, – тигән.

Һунарсы егет ҡарсыҡ күрһәткән урманға барған. Тик теге аттар уға тоттороу түгел, яҡын да ебәрмәгәндәр. Һунарсы арып-талып бер таш өҫтөнә ултырған да уйға ҡалған.

Шул ерҙә әлеге бүре уның янына килгән дә:

– Нимә уйлайһың, егет? Ниндәй ҡайғың бар? – тип һораған.

– Уйланмаҫлыҡмы ни! Мәскәй әбей миңә бынау өс атты тотоп килтерергә ҡушты, ә мин уларҙы тота алмайым. Хәҙер инде ҡарсыҡ мине башһыҙ ҡалдырасаҡ, – тигән.

– Башҡа ҡайғың булмаһа, юҡ өсөн ҡайғырма, – тигән дә бүре күҙ асып йомғансы теге өс атты егеткә ҡыуып килтереп биргән. Был аттар теге мәскәйҙең ҡыҙҙары булған икән.

Егет аттарҙы етәкләп мәскәй әбейгә алып барған.

– Ниңә, уға тотторҙоғоҙ? – тип ҡысҡырған да ҡыҙҙарына,тағы ла урманға сығарып ебәргән. Шунан егеткә ишеттермәй генә: – Әгәр ул һеҙҙе йәнә тоторға барһа, һеҙ ҡошҡа әйләнегеҙ ҙә һауаға осоп китегеҙ, – тигән.

Шулай булған да. Егет икәнсе тапҡыр аттарҙы тоторға барған икән, улар ҡошҡа өйләнгәндәр ҙә һауаға осоп киткәндәр. Һунарсы тағы ла иларға тотонған. Бына шунда теге беркет килеп, егеткә ҡоштарҙы тотоп биргән.

Мәскәй әбей ҡыҙҙарына тағы ла ҡатыраҡ асыуланған.

– Әгәр ул һеҙҙе йәнә тоторға барһа, һеҙ балыҡҡа әйләнегеҙ ҙә, күк диңгеҙҙең төбөнә төшөп, йөҙөп китегеҙ,– тигән.

Мәскәй өсөнсө тапҡыр аттарын тотоп килтерергә ҡушҡан. Егет тағы ла аттарҙы баҫтырып алып киткән, инде тотам тигәндә генә, улар балыҡҡа өйләнгәндәр ҙә диңгеҙгә төшөп йөҙөп тә киткәндәр. Егет яр башына ултырған да уйға батҡан. Шул ерҙә әлеге алтын балыҡ яр буйына килеп сыҡҡан да:

– Бушҡа ҡайғырма, егет, мин һиңә ярҙам итермен, – тигән.

Шул ерҙә ул үҙенең балыҡтарына бойороҡ биргән: мәскәй әбейҙең ос ҡыҙы, балыҡҡа әйләнеп, диңгеҙҙә йөҙөп йөрөй. Шуларҙы эҙләп табығыҙ ҙа ошо егеткә бирегеҙ!

Балыҡтар шунда ук уларҙы эҙләп тапҡандар ҙа егеткә килтереп тә еткергәндәр. Ә мәскәй әбей егетте еңеп булмауын күргәс:

– Өс ҡыҙым араһынан теләгәнеңде һайлап ал!– тигән. Егет уның иң кесе ҡыҙын һайларға булған. Икәүҙән-икәү ҡалғас, ҡыҙ егеттең ҡолағына ғына:

– Беҙҙең әсәйебеҙ бик мәкерле: ул мине быжыр, бөкөрө ҡыҙға әйләндерер, уртансы апайымды урта йәштәрҙә яһар, ә иң өлкән апайымды бөтәбеҙҙән дә һылыу итер. Алдана күрмә! – тип бышылдаған.

Мәскәй әбей өс ҡыҙын да егеттең алдына баҫтырған да:

– Теләгәнеңде һайлап ал! – тигән. Ә егет, оҙаҡ уйлан тормайынса:

– Миңә бынау быжыр, бөкөрө ҡыҙ булһа ла ярар, – тигән. Ҡарсыҡ ҡыҙҙарына тағы ла ҡатыраҡ асыуланған:

– Ах, һеҙ хәсрәттәр! Башыма бәлә генә булдығыҙ. Ҡулығыҙҙан бер нәмә лә килмәй һеҙҙең. Бына мин үҙем тотонайым әле, – тигән дә егеткә һарайға инергә ҡушҡан. – Бар, һарайҙағы атты алып сыҡ та атланып йөрөп кил!

Кесе ҡыҙы йәнә егеттең ҡолағына:

– Ул үҙе атҡа әүереләсәк, һин тәүҙә ҡулыңа тимер суҡмар ал; һарайға инеү менән, берҙе ҡундыр үҙенә, һин атҡа атланғас та, ул инде һауаға ырғытырға маташыр, ә һин тимер суҡмар менән уның башына бир. Шул ваҡытта ат һине ерҙә генә йөрөтөр. – тигән.

Егет, ҡыҙ әйткәнсә, ҡулына тимер суҡмар тотон, һарайға инеп киткән.Ат уны тибәйем генә тигән саҡта, егет уға суҡмар менән берҙе тондороп та өлгөргән. Шунан инде һарайҙан сығыр-сыҡмаҫтан атланып та алған. Ат үрәпсеп өй ҡыйығы бейеклеге һикергән. Ә егет шул саҡта суҡмар менән уның башына эләктергән. Шул ерҙә ат ергә төшкән дә үрле-ҡырлы һикереп ҡараған, әммә егет бирешмәгән. Бер аҙ йөрөгәс, атты кире һарайға индереп ҡуйған.

Егет һарайҙан сыҡҡас та, ат ҡайтанан мәскәй әбейгә әүерелеп, һиҙҙермәҫтән генә ингән дә, башым ауырта тип, мейес башына менеп ятҡан.

Ҡарсыҡ, ниндәй генә хәйлә ҡормаһын, егетте ота алмаған. Кесе ҡыҙын уға кәләш итеп бирергә тура килгән.

Серле йөҙөк

Элек бер ҡарт менән әбей йәшәгән, уларҙың бер улы булған. Теге ҡарт көн дә бәләкәй сана менән юкә алып ҡайта. Сабата үрергә тотоналар. Ҡайырын һыҙыралар, сығарып ташлау юҡ. Үрәләр, үрәләр ҙә юкә өҫтөнә ятып йоҡлайҙар. Ҡайыр тәҙрәнең тупһаһына еткән, ти.

Сабатаны бабай баҙарға илтеп һата. Бер көндө бабай бахыр үлеп китә. Ҡарттың дүрт һум аҡсаһы ҡалған, бөтә байлығы шул икән.

Бер ваҡыт быларҙың ашарына бөттө, ти. Әбей улына бер тәңкә аҡса биреп:

– Баҙарға барып, он алып ҡайт, – ти.

Улы китә. Сәнәскәһен һөйрәп йөрөй, йөрөй, бер ҙә он баҙарына барып әйләнмәй ти, үҙе. Тегеләй ҙә үтә, былай ҙа үтә, тик йөрөй. Баҙар тарала башлай. Шул саҡ бер ҡарт эт етәкләп килә икән. Эт тигәс тә, бәләкәй генә көсөк, ти.

– Бабай, ҡайҙа алып бараһың был көсөктө? – тип һорай егет.

– Һатам, – ти бабай.

– Күпме тора?

– Әллә, күпме тип ни, яныңда күпме аҡсаң бар, бир ҙә ал! Егет, кеҫәһендәге бер тәңкәһен биреп, көсөктө алып ҡайтҡан. Ҡайтҡас, әсәһенә:

– Бына бер тәңкәгә эт алдым, – тигән.

– Һәләк иткәнһең икән, атайыңдан ҡалғас, асҡа үлермен инде! – тип зарланған әсәһе.

Икенсе баҙар етә. Әсәһе йәнә бер тәңкә аҡса биреп, улын баҙарға ебәрә. Улы он баҙарына барып та әйләнмәй, йөрөй ҙә йөрөй, йөрөй ҙә йөрөй. Бер ҡарт бесәй тотоп йөрөй икән шунда.

– Бесәйҙе ҡайҙа алып бараһың, бабай?

– Һатам.

– Күпме тора?

– Әллә, яныңда күпме аҡсаң бар, бир ҙә ал.

Егет, бер тәңкәһен биреп, бесәйҙе алды ла ҡайтты, ти. Әсәһе бахыр тағы илай. Тегеләй-былай, бейәләй бәйләп, ойоҡ бәйләп, тамаҡланалар былар.

Йәнә бер аҙна үтә. Әсәһе йәнә баҙарға ебәрҙе, ти, улын, бер тәңкә аҡса тоттороп.

– Улым, инде бер нәмәгә лә ҡарама, туп-тура он баҙарына бар ҙа он ал да ҡайт! – тигән.

Киткән улы. Элекке кәүек, йөрөй ҙә йөрөй, йөрөй ҙә йөрөй, ти, баҙарҙа. Берәү мылтыҡ тотоп тора икән. Мылтығы ярылып бөткән, ти.

– Бабай, һатаһыңмы?

– һатам алған кешегә.

– Күпме тора?

– Мин хаҡын һорамайым. Яныңда күпме аҡсаң бар, бир ҙә ал.Егет, бер тәңкәһен биреп, мылтыҡты алып ҡайтты, ти. Әсәһе он көтөп тора. Ашарға юҡ. Әсәһе, ярыҡ мылтыҡты күрҙе лә, илай башланы, ти. Эй илай, эй илай, ти.

– Ҡуй, әсәй, илама. Мин иртәгә һунарға китәм, – ти улы. Мылтығын арлы-бирле ҡаҙаҡлап, иртәгеһен ҡуянға сығып

китте, ти, был. Йөрөй торғас, бер ҡуянды атып алды, ти. Аяғы ергә теймәй ҡайтты, ти, был.

– Бына, әсәй, беҙгә дүрт көнгә етә был ҡуяп, ти.

Һөйөнөп киткән булды, ти, әсәһе. Бешереп ашанылар, ти. Иртәгеһен йәнә сығып китә улы һунарға саңғы менән. Бер ҡуянды атты, ти, бото һынып, китте, ти, теге. Ҡуянды юллап китә был. Юллап бара торғас, күреп ҡала: бер һыңар саңғылы кеше бының ҡуянын юллап ҡыуып бара. Бәй! Был ниндәй ғибрәт! Баҫтырып бара торғас, һыңар саңғылы теге ҡуянды тота, ти.

– Ниңә минең ҡуянды алдың? Бир!

– Үҙем баҫтырып алдым.

– Юҡ! Ҡуян минеке, бир!

– Ҡуй, талашмайыҡ, әйҙә бергә барып бешереп ашайыҡ. Китәләр былар. Бер тауға барып инеп китте, ти, был һыңар саңғылы. Инмәҫ борон егеткә әйтте, ти:

– Минең бик матур ҡәрендәштәрем бар, алдыңа килеп торорҙар, теймә уларға.

Инеп ултыралар, ҡыҙҙар йылмылдашып ҡына йөрөйҙәр. Бер ҡыҙ килеп, терәлеп кенә ултыра. Был егет төрткән дә ҡуйған тегенең бөйөрөнә. Төртөүе булды, ҡыҙ егетте быуҙы ла ташланы, ти.

– Әҙәм ҡағылды ла әҙәм ҡағылды, – тип ҡысҡыра икән үҙе.

Шунан араны яйланы, ти, теге һыңар саңғы менән йөрөгән егет. Һин дә мин һөйләшеп тик йөрөйҙәр хәҙер. Бер көн ята был, ике көн ята ашап-эсеп, өсөнсө көндө:

– Мин ҡайтайым инде, әсәйем дә мине юғалтып торор,– ти.

– Ярар, – тигән һыңар саңғылының атаһы, – бына һиңә көсөң еткәнсе аҡса бирәм, алып ҡайт, күпме күтәрһәң дә күтәр.

Теге алып ҡайтҡан егет:

– Һин аҡсаһын алма уның, бер йөҙөгө бар, йөҙөгөн һора.– ти икән шыбырҙап ҡына.

Егет бабайға:

– Юҡ, аҡсаң кәрәкмәй миңә, ҡулындағы йөҙөктө бир. Шунан ҡайтам, – ти.

– Юҡ, һиңә эләкмәй ул йөҙөк, ҡайҙа ул!

– Бирмәһәң, ҡайтмайым.

Аптырағас, биргән йөҙөктө. Теге егет быны оҙатып килгән.

– Кәрәк ааҡытта ошо йөҙөк аша әсе итеп һыҙғырт шунан һинең ҡаршыңа ен-шайтан килеп баҫыр. Ә һин нимә кәрәк , булһа, шуны һорарһың. – тигән.

Егет бер аҙ киткәс тә йөҙөктө һыҙғыртып ебәрҙе, ти. Дүрт шайтан килеп тә баҫҡан ҡаршыһына.

– Ни хәжәтең бар? – тиҙәр.

– Хәжәтем шул инде, бына әсәйемдең дә бер кейеме юҡ, үҙемдең дә кейемем юҡ. Кейем кәрәк ине, – ти егет.

– Ярар, әҙерәк кенә сабыр ит. Ятып тор, йоҡла, – тиҙәр уға.

Теге йоҡлай бер ағас төбөндә. Уянып китһә, ботаҡ тулы кейем килтереп элеп ҡуйғандар, ти. Көсө еткәнсе күтәреп киткән егет.

Ҡайтҡан был йөкмәнеп.

– Уй-й! Ҡайҙа йөрәнәң? Юлбаҫар булдыңмы? Кемде таланың? – тип әрләй икән әбей улын.

– Юҡ, юҡ, әсәй, берәүҙе лә таламаным. Күктән көткән ерҙән килде инде, – ти улы.

Йоҡларға яталар. Тән уртаһы еткән икән, улы тышҡа сығып, йөҙөгө аша һыҙгыра. Әлеге ендәр килеп төшәләр.

– Ни кәрәк?

– Ашарға бер нәмәбеҙ ҙә юҡ. Он да юҡ, ит тә юҡ беҙҙең. Шулар кәрәк.

– Ярар, ярар, ятып тор.

Ята. Уянып китһә, бының үтә-һүтә күренеп торган алама ғына аласығы туп-тулы ашамлыҡ та эсемлек, ти. Ул тоҡ-тоҡ ондар, ул ите тулып ята, күгәрсен һөтө генә юҡ, ти. Әсәһе:

– Был ниндәй ғибрәт? Ай-һай, улым, ҡулың таҙамы икән!– ти.

– Таҙа, әсәй, таҙа, шикләнә күрмә, – ти улы.

Икмәк бешереп ташланы, ит бешерҙе, ти, әсәһе. Бына тотондолар, ти, ашарға. Көсөк тә туҡ, бесәй ҙә мырылдап йәбешкән, ти.

Ашап, туйып, йоҡларға яталар былар. Төндә егет, тышҡа сығып, балдағын һыҙғыртып ебәрҙе, ти, әлеге ендәр килеп төштө, ти.

– Ни кәрәк?

– Бына кирбестән йорт һалырға ине. Ике ҡатлы булһын. Һәйбәт булһын.

Иртәнсәк торһалар, әсәһе менән улы яңы өйҙә яталар. Эт тә шунда, бесәй ҙә шунда, ти. Ҡото осоп уянды, ти, әбей.

– Уй-й! Ни булды беҙгә, ни булды?

– Булмаған, бына шундай йорт һалдыҡ.

Хәҙер өйгә карауаттар кәрәк, тәҙрәләргә пәрҙәләр кәрәк. Уйлап ултыра егет, тағы нимәләр кәрәк икәнен уйлап бөтә. Кис була, йәнә һыҙгырын ебәрә. Уйлағаны алдына килгән: карауаты ла бар, пәрҙәләр ҙә ҡоролоп бөткән.

– Быныһы ла булды! Фәлән батша ҡыҙын алайым булмаһа, – ти егет.

Ендәрҙе саҡырып, егет:

– Бына ошонан фәлән батшаға хәтле тимерҙән күпер булһын,–ти

Иртән тороуға күпер һалынған. Егет, сукеш алып, тимерҙәргә шаҡ та шоҡ һуғып йөрөгән була, ти. Йәнәһе үҙе һалған. Шунан егет батшаға яусы ебәргән.

– Биреүен бирермен, шундай егет булгас. Тик туйға килерһегеҙ, фәлән ваҡытта, бер төҫ аттар менән, бер төр күсерҙәр менән. Утыҙ пар.

Төндә егет ендәргә бойороҡ биргән. Иртәгеһен уянып китһәләр, утыҙ пар бер төҫ ат егелгән, бер төҫлө кейенгән күсерҙәр дилбегәләрҙе тотоп ҡына ултыралар, ти. Туйға китәләр.

Батша һарайында шаулатып туй үткәрәләр. Хәҙер кейәү ҡунаҡҡа саҡыра.

– Ҡайтырға утыҙ пар бер төҫ ат булһын, – ти ул. Батша тегенән дә эҙләп ҡарай, бынан да эҙләп ҡарай, юҡ, таба алмай.

Кис була, егет һыҙғыртып ебәрә. Әлеге аттар килеп тә торҙо, ти. Шуларға ултырып ҡайтып киттеләр, ти, кейәү менән ҡыҙ. Донъя көтә башлайҙар. Килен ниҙер һиҙенә. Ә батша уны ҡоторта икән. Хәйерсе малайы ул, һиңә иш түгел, ти. Тылсымлы нәмәһен ҡулыңа төшөр ҙә үҙен ташлап кит, ти. Ҡыҙы ирен аңдый башлай. Аңдып йөрөй торгас, йөҙөктө эләктерҙе, ти. Һыҙғыртып ебәргән, әлеге ендәр килеп тә төшкән.

– Ни эшләргә?

– Был һарайҙы атайымдың йортона ҡапма-ҡаршы илтеп ултыртығыҙ!

Ендәр йортто күтәреп алып барғандар ҙа ултыртҡандар. Уянып китһәләр, егет, әбей, бесәй, эт әлеге алама өйҙәрендә яталар, ти. Егет ырғып тора. Ни эшләргә хәҙер. Шул арала батша егетте ҡулға алып та китә. Күсерелгән йорттоң аҫтын зиндан иткән икән. Быны шунда яптылар, ти. Ни эшләргә хәҙер? Ҡотолоу юлын табырльгк аҡыл юҡ, йөҙөк тә юҡ! Бесәй менән эт үҙ-ара һөйләшәләр:

– Әйҙә эҙләп китәйек. Табырбыҙ, моғайын.

Киттеләр, ти, былар, бахырҙар. Эй баралар, эй баралар, бер дәү диңгеҙҙән дә сығып киттеләр, ти. Эт йөҙә, бесәй эт өҫтөндә ултырып бара. Барып таптылар, ти, батшаның торған ерен. Яйын тура килтереп, бесәй төрмәгә, хужаһы янына үтеп инде, ти. Бесәй менән егет илашып алдылар, ти. Бесәй йөҙөктө табырға һүҙ бирҙе, ти.

Бына бесәй, өйҙө тирәләтеп, ипләп кенә урап йөрөй. Өйгә нисек инергә? Эт йәшенеп ята, ти. Ишек асылған ыңғайға бесәй аяҡ араһынан һиҙҙермәйенсә генә өйгә үтте, ти. Хәҙер йөҙөктө ҡалай итеп алырға? Эҙләй, эҙләй йөҙөктө, ҡайҙа икәнен дә белә алмай, һағалап ултыра торгас, килендең ауыҙына ҡапҡанын белеп ҡала. Бер сыскан тотҡан да бесәй тегенең ҡойроғон ипләп кенә өҙөп алған. Ҡыҙ йоҡлап киткән икән танауына гына йыбырҙаткайны, теге сөскөрөп ебәрҙе, йөҙөк төштө лә китте, ти. Бесәй элеп тә алды, ти, тегене. Батша ҡыҙы, сәсәп-сәсәп, тышҡа сығып киткәйне, бесәй ҙә уның артынан ҡалманы, тн. Эткә барып һәйәнсө алған был.

– Әйҙә, киттек зинданға!

Егеткә барыу өсөн бер ҙур һыу аша сығырға кәрәк икән. Эт әйтә:

– Йөҙөктө миңә бир! Бирмәһәң, мин һине алып сыҡмайым, теләһә нисек сыҡ! – ти.

– Ҡуй, юғалтырһың, – ти бесәй.

– Юҡ, төшөрмәйем, бир, бирмәһәң, сығармайым.

– Ярай, улай булгас, мә, төшөрмә!

Эт йөҙөктө ауыҙына ҡанҡан, бесәй эткә атланған, йөҙөп баралар былар! һыуҙы сығыр алдынан гына, бер дәү балыҡ эттең эйәге аҫтынан ғына үтеп бара икән. Эт түҙмәгән. Һам тип тешләгән ыңғайға, йөҙөк һыуға төш тә кит. Теге балыҡ йәҙәктө эләктереп тә алған. Ярға сығалар былар.

– Ҡайҙа йоҙок?

– Төштө ул, балыҡты тотайым тигәнсе төштө.

Эт менән бесәй һуғыш та кит. Ҡанға туҙыштылар. Арып, хәлдән тайып, яттылар, ти, былар.

Шул саҡ бер егет килә икән, ҡармаҡ күтәргән. Эт тегенең эргәһенә ялпылдап бара ла бер ҙә эргәһенән китмәй.

Егет ҡармаҡ һала, һала, балыҡ бер ҙә ҡапмай.

Һиңә атап һалып ҡарайым әле, тип һалған икән, әлеге дәү балыҡ килеп тә эләккән.

– Бына бәхетең бар икән әле! – тип, егет балыҡты эткә ырғытҡан. Эт эсен ярып ебәрһә, әлеге йөҙөк килеп тә сыҡҡан. Балыҡ ҡайғыһы ла юҡ, эт сапҡан бесәйгә:

– Йөҙөктө таптым! Бына, балыҡ эсенән килеп сыҡты. Уйнаҡлатып сығып киттеләр, ти, былар, ни эшләргә белмәйҙәр, ти. Зинданға баралар, бесәй элеккесә инеп китә. Егеткә йөҙөктө бирә.

Кис булган. Егет йөҙөктө һыҙғыртып ебәргән. Теге ендәр килеп тә төшкәндәр.

– Ни эшләйбеҙ?

– Һарайҙы кире илтеп ултыртығыҙ.

Егет тә, эт тә, бесәй ҙә һарай аҫтындағы зинданда ултырып барғандар, ти. Батша ҡыҙын да алып киткәндәр.

– Килеп ҡаптыңмы? Һырт ҡайышыңды һыҙырам, – ти икән егет.

Батшаны ла елтерәтеп килтертәләр.

– Ҡыҙыңды ҡотортоп, минең башты һәләк итергә йыйынғайның, хәҙер мин башыңа етәм, – тигән.

Егет ярылып бөткән мылтығы менән батшаны шунда уҡ үлтергән. Ҡатынын, ғәфү итеп, бер юлға ҡалдырған, ти.